Στόχος της διπλωματικής μου εργασίας είναι, να αναζητήσω τα αίτια και τις προεκτάσεις του φαινομένου της παγκοσμιοποίησης και τις επιπτώσεις που αυτό έχει στο σύγχρονο κόσμο. Η ανάλυση θα επικεντρώνεται στη σύγχρονη πραγματικότητα και στα φαινόμενα της εποχής που την χαρακτηρίζουν: internet, νέες τεχνολογίες, από-υλοποίηση της οικονομίας, άρση των συνόρων.

Η παρούσα διπλωματική χωρίζεται ουσιαστικά σε οχτώ κεφάλαια:

ΕΙΣΑΓΩΓΗ.
Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗΣ.
Η ΝΕΑ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΜΕΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ.
Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΜΙΚΡΩΝ ΚΑΙ ΥΠΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΡΑΤΩΝ ΣΤΗ ΝΕΑ ΤΑΞΗ ΠΡΑΞΗ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ. Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ.
ΕΠΙΛΟΓΟΣ.

Πιο συγκεκριμένα, στο πρώτο κεφάλαιο γίνεται εισαγωγική αναφορά στο φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης και θέτονται οι άξονες και οι προβληματισμοί για τη συνέχεια της εργασίας. Στο δεύτερο κεφάλαιο αναλύεται κατά το δυνατόν η έννοια της παγκοσμιοποίησης και οι προεκτάσεις που αυτή εκλαμβάνει. Με το τρίτο κεφάλαιο και αφού γίνει μια εκτενής αναφορά στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου και στο ρόλο του στο παγκόσμιο οικονομικό στερέωμα μπαίνουμε στο κυρίως μέρος της εργασίας όπου αναλύεται ο ρόλος των τριών μεγάλων οικονομικών περιφερειών του πλανήτη, της Βορείου Αμερικής, της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Νοτιοανατολικής Ασίας. Το τέταρτο κεφάλαιο ουσιαστικά περιστρέφεται γύρω από την ελληνική πραγματικότητα στην νέα τάξη πραγμάτων της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας. Τέλος, στο πέμπτο κεφάλαιο, πέρα από τα συμπεράσματα της εργασίας αναπτύσσονται και κάποιες διαφορετικές, όσο όμως και χρήσιμες προσεγγίσεις γύρω από την παγκοσμιοποίηση της οικονομίας.

Ιδιαίτερη αναφορά θα γίνει στις θετικές και στις αρνητικές επιπτώσεις που έχει το φαινόμενο στην οικονομία, ενώ θα επιχειρηθεί, όσο φιλόδοξο και αν ακούγεται αυτό, μία πρόγνωση για το τι μέλλει γενέσθαι. Τέλος, στόχος μου είναι να προσπαθήσω, σε ένα τμήμα, να διερευνήσω τις επιπτώσεις που η παγκοσμιοποίηση θα έχει στο διαμορφούμενο ελληνικό οικονομικό περιβάλλον.

Η διπλωματική αυτή εργασία αποτέλεσε αποτέλεσμα έρευνας αλλά και μελέτης. Τα στοιχεία που συγκεντρώθηκαν προέρχονται από ένα ευρύ φάσμα βιβλίων, άρθρων εφημερίδων και δικτυακών τόπων προσπαθώντας όσο το δυνατόν να καλύψει το σύνολο των ιδεολογικών τοποθετήσεων και απόψεων αποφεύγοντας τις ακραίες θέσεις. Στόχος μου ήταν η παρούσα εργασία να είναι σχεδόν στο σύνολο της επικαιροποιημένη.

Ανεξαρτήτως αποτελέσματος η διπλωματική εργασία ήταν αποτέλεσμα κόπου, αλλά και θέλησης. Θα ήθελα, στο σημείο αυτό, να ευχαριστήσω την επιβλέπουσα καθηγήτρια μου κυρία Σοφία Καϊτατζή – Γουίτλοκ η οποία με τις παρατηρήσεις της και τις επισημάνσεις της με βοήθησε στο να βελτιωθεί στα μέγιστα η τελική μορφή του κειμένου. Σίγουρα, το θέμα της παγκοσμιοποίησης δεν μπορεί να κλείσει μόνο με μερικές σελίδες μιας διπλωματικής εργασίας, αλλά τουλάχιστον για μένα προσωπικά αποτελεί την αφετηρία για ακόμη μεγαλύτερο προβληματισμό και έρευνα για το σημαντικότερο, ίσως, θέμα που απασχολεί το σύνολο του σύγχρονου κόσμου.

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Πολλά πράγματα που οι κοινωνίες αρνούνταν να δεχτούν επί σειρά ετών σήμερα παρουσιάζονται, από ειδικούς και μη, ως μονόδρομος με το πρόσχημα της παγκοσμιοποίησης. Οι επιπτώσεις που απορρέουν από την παγκοσμιοποίηση είναι τεράστιες σε κάθε έκφανση της ζωής των ανθρώπων και των κοινωνιών της σύγχρονης εποχής. Οι απόψεις για το κρισιμότατο αυτό φαινόμενο της εποχής μας διίστανται και καλύπτουν όλο το φάσμα των ιδεολογικών αποχρώσεων. Από τους ένθερμους υποστηρικτές του φαινομένου, ως τους ορκισμένους εχθρούς του ακούμε θέσεις και απόψεις για τι μπορεί να συνεισφέρει στις κοινωνίες και στους ανθρώπους αλλά και το πόσο καταστρεπτική μπορεί να είναι η παγκοσμιοποίηση. Τόσο οι υποστηρικτές όσο και οι πολέμιοι του φαινομένου καταναλώνουν πολύ μελάνι προσπαθώντας να υποστηρίξουν ο καθένας από την πλευρά του το δίκαιο των απόψεων και των πεποιθήσεων του.

Ωστόσο, ανεξαρτήτως της θεωρίας που υποστηρίζει ο καθένας όλοι συγκλίνουν σε κάποια κοινά αποδεκτά συμπεράσματα. Πρώτο και κυριότερο είναι ότι η παγκοσμιοποίηση είναι γεγονός. Άρα, η συζήτηση δεν γίνεται για το αν θα την αποφύγουμε ή όχι αλλά για το πώς οι λαοί θα μπορούν να συνυπάρχουν μέσα σε αυτή τη νέα τάξη πραγμάτων. Εισερχόμαστε, κατά κάποιο τρόπο, σε έναν προβληματισμό δεύτερης φάσης ή «δεύτερη γενιάς», όπως πολύ εύστοχα σημειώνει ο Ε. Αλμπάνης. Είναι, ίσως άκαιρο ή ακόμα και άτοπο να μιλάμε για έναν κόσμο που δεν υπάρχει. Κυριότερα στοιχεία προβληματισμού θα πρέπει να είναι πως θα κάνουμε καλύτερο τον κόσμο στον οποίο καλούμαστε να ζήσουμε.

Ένας άλλος, ιδιαίτερα σημαντικός κοινός τόπος των απόψεων, είναι ότι η ελευθερία κίνησης προϊόντων και υπηρεσιών παραμένει λιγότερο αναπτυγμένη – ολοκληρωμένη σε σχέση με αυτή των κεφαλαίων και των χρηματοοικονομικών ροών. Αυτό αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία και βαρύτητα αν παρατηρήσουμε ότι και στο θέμα της μετακίνησης των ατόμων ως οικονομικές μονάδες, ενώ υπάρχει μεγαλύτερη ελευθερία σε σχέση με το παρελθόν εντούτοις, οι μετακινήσεις σε παγκόσμιο επίπεδο, αν μιλάμε σε απόλυτους αριθμούς, σήμερα είναι κατά πολύ μικρότερες.

Η σύγκρουση αντίθετων θεωρητικών προσεγγίσεων και ιδεολογικών ρευμάτων, των υποστηρικτών της παγκοσμιοποίησης από τη μία πλευρά και των πολέμιων του φαινομένου από την άλλη, υπό προϋποθέσεις, μπορεί να αποτελέσει κρίσιμο στοιχείο του κόσμου που θα ξημερώσει όταν η παγκοσμιοποίηση αποτελέσει καθολική πραγματικότητα για τον πλανήτη. Όταν, δηλαδή, γίνει πράξη αυτός ο κόσμος που ο Ε. Αλμπάνης ορίζει ως ένα παγκόσμιο χωριό. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο θα κληθούν οι τότε έχοντες την εξουσία να εφαρμόσουν την πολιτική τους.

Με εξαίρεση, ίσως, τις λογικές των άκρων, μία θεωρητική προσέγγιση δεν μπορεί από μόνη της να αποτελεί τη μοναδική λύση για τα υπαρκτά, αναμφίβολα, προβλήματα που πηγάζουν από την παγκοσμιοποίηση. Ο συγκερασμός των αντιτιθέμενων απόψεων και η αξιοποίηση των θετικών στοιχείων που η κάθε ιδεολογία περιλαμβάνει πρέπει ή θα μπορούσε παραγωγικά να είναι ο απώτερος στόχος των ισχυρών του πλανήτη. Αυτό, αν φυσικά δεχτούμε πως μείζονος σημασίας για όλους είναι το καλό του γενικότερου κοινωνικού συνόλου. Και πάνω σε αυτήν την κεντρική ιδέα έχουν πολλά να συνεισφέρουν όλα τα ιδεολογικά ρεύματα. Δεν είναι, εξάλλου, τόσο οι ιδεολογίες αυτές καθαυτές που κάνουν τον κόσμο καλό ή κακό, αλλά οι ακολουθούμενες στην πράξη πολιτικές.

Μήπως τελικά η λύση στο πρόβλημα του σύγχρονου κόσμου να είναι η δημιουργία ενός άλλου ιδεολογικοπολιτικού ρεύματος, του «φιλελευθερισμού της αριστεράς» όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Alain Minc στο βιβλίο του «Η ευτυχής παγκοσμιοποίηση»;( Εκδόσεις ΠΑΠΑΖΗΣΗ, 1999).

Η αναφορά στο «φιλελευθερισμό της αριστεράς» ουσιαστικά γίνεται για να τονιστεί αυτό που αναφέρθηκε και λίγο παραπάνω στο παρόν κείμενο, δηλαδή η σύνθεση και ο συγκερασμός των αντίθετων θεωριών και η αξιοποίηση από τις αντίθετες αυτές θεωρίες των στοιχείων που κατά τη γνώμη, του γράφοντος πάντα, μπορούν να κάνουν καλύτερο τον κόσμο. Μιλάμε, δηλαδή, για μία αγορά φιλελεύθερη στις συναλλαγές και στις οικονομικές σχέσεις των ατόμων, αλλά ταυτόχρονα, και για ένα κράτος με έντονο κοινωνικό χαρακτήρα που θα εργάζεται προς όφελος του κοινωνικού συνόλου.

Κατάσταση συνυφασμένη με τη νέα τάξη πραγμάτων είναι η δημιουργία ισχυρών περιφερειακών κοινοτήτων. Τρεις μεγάλες οικονομικές περιφερειακές ζώνες, ουσιαστικά μεγαλύτερης ελευθερίας διακίνησης αγαθών, εργασίας αλλά κυρίως χρήματος υφίστανται σήμερα. Η μία στην Ευρώπη με την Ευρωπαϊκή Ένωση(Ε.Ε.), η οποία είναι και πρωτοπόρος σε όλους σχεδόν τους τομείς του οικονομικού διεθνισμού, η δεύτερη στη Νοτιοανατολική Ασία με την ASEAN και η τρίτη στη Βόρειο Αμερική με τη NAFTA. Ο όρος «περιφερειακή οικονομική ένωση» δηλώνει τις διάφορες μορφές ενοποίησης, ανάμεσα σε ανεξάρτητα κράτη. Ως σημαντικότερες πτυχές αυτής της ενοποίησης θα μπορούσαμε να αναφέρουμε, τη ζώνη ελεύθερων συναλλαγών, την τελωνειακή ένωση, την κοινή αγορά, την οικονομική ένωση και την πλήρη οικονομική ένωση.

Δεν θα πρέπει, ειδικά για την περίπτωση της Ε.Ε., να ξεχνάμε την πραγματικότητα του ευρώ που όλα τα κράτη μέλη, πλην ασφαλώς του Ηνωμένου Βασιλείου, της Σουηδίας και της Δανίας, βιώνουμε εδώ και τρία χρόνια. Την τελωνειακή ένωση μεταξύ των κρατών μελών που είναι γεγονός από πολύ παλαιότερα, και τέλος το ενιαίο πλέον ευρωπαϊκό σύνταγμα το οποίο αργά ή γρήγορα και παρά τις όποιες αντιξοότητες θα είναι και αυτό γεγονός. Οι μεγάλες, αυτές, περιφέρειες του κόσμου έρχονται, όσο οξύμωρο, και αν ακούγεται αυτό να βάλουν τους δικούς τους φραγμούς στην «κακώς νοούμενη» και χωρίς περιορισμούς παγκοσμιοποίηση.

Ιδιαίτερα στην περίπτωση της Ε.Ε. τα πράγματα εμφανίζονται ακόμη πιο περίπλοκα. Ο γίγαντας με τα γυάλινα πόδια που αυτή τη στιγμή έχει δημιουργηθεί καλείται να καλύψει το κενό αντίπαλου δέους απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες που δημιουργήθηκε μετά την κατάρρευση του υπαρκτού Σοσιαλισμού με την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης. Ο δρόμος, όμως, για να επιτευχθεί αυτός ο στόχος δεν είναι εύκολος. Από τη μία πλευρά το άγρυπνο μάτι των Ηνωμένων Πολιτειών μέσα στην Ε.Ε. με τον αχώριστο σύμμαχό της την Αγγλία περιπλέκει σε μεγάλο βαθμό το όλο σκηνικό και δημιουργεί για πολλούς, ίσως όχι άδικα, εύλογες αμφιβολίες όχι μόνο για το αν μπορεί η Ε.Ε. να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο στο διεθνές στερέωμα, αλλά ακόμα και για την ίδια την ουσιαστική επιβίωσή της. Από την άλλη, οι αγκυλώσεις του αντίπαλου πόλου, του γαλλογερμανικού άξονα, φαίνεται πως για την ώρα και παρά τις φιλότιμες αλλά μεμονωμένες προσπάθειες να μην μπορούν να δώσουν ένα ουσιαστικό τέλος στο αδιέξοδο στο οποίο οδεύει η Ευρώπη, με μόνο τελικά ζημιωμένο την ίδια την Ε.Ε.. Εκτενέστερη αναφορά για τη συμβολή και το ρόλο της Ε.Ε. στο νέο παγκόσμιο περιβάλλον, γίνεται στο τρίτο κεφάλαιο στη συνέχεια της παρούσας διπλωματικής εργασίας.

Παρατηρούμε, λοιπόν, πως μιλάμε κυρίως για παγκοσμιοποίηση της οικονομίας. Τι όμως ορίζει αυτός ο όρος στην πράξη; Ο ίδιος ο όρος της παγκοσμιοποίησης υποδηλώνει κίνηση, μεταβλητότητα, δυναμική και σε καμία πάντως περίπτωση στασιμότητα. Τα ίδια τα κράτη – έθνη δεν μπορούν να μένουν απλοί παρατηρητές στις εξελίξεις. Η παγκοσμιοποίηση δεν είναι όπως η φυσική όπου δεχόμαστε νόμους και κανόνες χωρίς να μπορούμε να τους ανατρέψουμε, ο ήλιος κάθε πρωί θα ανατέλλει και δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα για αυτό. Στην οικονομία τα πράγματα δεν είναι αυταπόδεικτα ούτε ισχύουν αξιώματα όπως στις άλλες επιστήμες. Πρέπει τα κράτη από μόνα τους να αναλάβουν πρωτοβουλίες αν θέλουν να πρωταγωνιστήσουν ή ακόμα και να επιβιώσουν ως οντότητες στη νέα τάξη πραγμάτων.

Και αν οι θεωρίες βρίσκουν κοινό τόπο σε κάποιες προσεγγίσεις, τα σημεία τριβής, των αντιτιθέμενων ιδεολογικών ρευμάτων, εμφανίζονται πολλαπλάσια και οι διαφορές φαίνονται ανυπέρβλητες ως ένα βαθμό. Στοιχεία σύμφυτα της εποχής μας και των εγγενών αναδιαρθρώσεών της, όπως η ανεργία, οι ρυθμοί ανάπτυξης, η ανισοκατανομή πλούτου είναι για τους πολέμιους του φαινομένου, ιδίως τα αριστερά κινήματα, απόρροια της «κακής» παγκοσμιοποίησης. Ενώ αντίθετα για τους πιο ένθερμους υποστηρικτές της, φιλελεύθερους και νεοφιλελεύθερους, αποτελούν προκλήσεις που έχει να αντιμετωπίσει ο σύγχρονος κόσμος. Σε μεγάλο βαθμό το πιο από τα δύο ρεύματα θα κυριαρχήσει εν τέλει θα εξαρτηθεί από την κατεύθυνση που θα έχουν οι δείκτες ευημερίας των λαών, σε συνδυασμό με την ποιότητα της λεγόμενης καθημερινότητας των πολιτών.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο καλείται και η Ελλάδα να διαδραματίσει το δικό της ρόλο στο παγκόσμιο οικονομικό, και όχι μόνο, γίγνεσθαι. Η μικρή Ελλάδα με τα γνωστά προβλήματα του σήμερα πρέπει να βγει περισσότερο από τα στενά όρια των συνόρων της, να ορθώσει το ανάστημά της και να παίξει κρίσιμο ρόλο πρώτα μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ένας λαός με τόσο πλούσια πολιτιστική κληρονομιά και τέτοια κουλτούρα, όπως ο ελληνικός είναι καταδικασμένος να πρωταγωνιστεί.

Η Ελλάδα έχει δύο γεωπολιτικά πλεονεκτήματα στην παρούσα φάση, πρώτον, τη γεωπολιτική της θέση, η οποία είναι μείζονος πολιτικής σημασίας, δεύτερον, το γεγονός ότι μέχρι και σήμερα είναι το μοναδικό ισότιμο μέλος της Ε.Ε. στην περιοχή των Βαλκανίων. Για το λόγο αυτό, ακόμα και τώρα που τα στατιστικά μεγέθη της ελληνικής οικονομίας κάθε άλλο παρά ικανοποιητικά είναι και την κατατάσσουν στη θέση του ουραγού σε πολλούς τομείς στην Ε.Ε., το σκηνικό είναι δυνατόν να αλλάξει. Το οικονομικό κλίμα στη Ελλάδα μπορεί να μεταστραφεί και το μέλλον να διαγραφεί ευοίωνο. Σίγουρα όχι ξαφνικά από τη μια στιγμή στην άλλη ή με ευχολόγια αλλά με τις σωστές οικονομικές και πολιτικές επιλογές.

Η εποχή είναι κρίσιμη για την Ελλάδα ιδιαίτερα στο προσεχές μέλλον που ξεκινούν οι ενταξιακές διαδικασίες για την Τουρκία στην Ε.Ε.. Η Ελλάδα αν δεν χειριστεί σωστά το ζήτημα θα κινδυνέψει να χάσει πολλά από τα στρατηγικά της συμφέροντα στην ευρύτερη περιοχή των Βαλκανίων. Στο τέταρτο κεφάλαιο στη συνέχεια της εργασίας γίνεται εκτενέστερη αναφορά τόσο στους κινδύνους όσο και στις προοπτικές της ελληνικής οικονομίας. Όμως, αυτό που θα πρέπει να τονιστεί από την αρχή είναι ότι και με την ίδια την ένταξη της Τουρκίας στην Ε.Ε. δίνεται η ευκαιρία στην Ελλάδα να γίνει αυτή ο ρυθμιστικός και κυριότερος παράγοντας επηρεασμού των εξελίξεων. Στην Ελλάδα δίνεται η χρυσή ευκαιρία να επιλέξει αν θα μετατραπεί σε έναν ισχυρό σύμμαχο της Ευρώπης και κατ’ επέκταση του κόσμου ή σε έναν αποδυναμωμένο φτωχό συγγενή.

2. Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗΣ.

2.1 Τι είναι η παγκοσμιοποίηση;

Λέγοντας παγκοσμιοποίηση εννοούμε την ενοποίηση της ανθρωπότητας σε μια διεθνή κοινότητα με άφθονα υλικά και πνευματικά αγαθά. Αυτό από πρώτη άποψη φαίνεται επιθυμητό. Θα ήταν ευχής έργο να ελαχιστοποιηθούν και να εξαλειφθούν οι διαφορές οικονομικές, πνευματικές και κοινωνικές μεταξύ των λαών. Με την έννοια αυτή η παγκοσμιοποίηση μπορεί να πάρει την εικόνα μιας κοινωνίας της αγάπης, να γίνει στην πραγματικότητα αίσθηση ενότητας του ανθρώπινου γένους. Μιας ενότητας που θα ξεπερνά τις διαχωριστικές γραμμές ή τις αντιστάσεις, εθνικές, φυλετικές, θρησκευτικές ανάμεσα στους λαούς.

Ωστόσο, υπάρχει η πιθανότητα ή και ο φόβος ακόμη ότι μπορεί η παγκοσμιοποίηση να εξελιχθεί σε μια κυριαρχία πάνω στους ανθρώπους με αποτέλεσμα οι λίγοι να κυριαρχούν στους πολλούς. Να υπάρξει δηλαδή μια καθολική επιβολή μερικών ατόμων ή κρατών ή πολυεθνικών εταιριών οι οποίοι, αντί να παρέχουν ελευθερία σ’ όλους θα παρέχουν δικαιώματα σε λίγους και θα επιβάλουν υποταγή στους πολλούς. (Alain Minc «Η ευτυχής παγκοσμιοποίηση», εκδόσεις ΠΑΠΑΖΗΣΗ 1999, σελ. 51-52).

Ο όρος παγκοσμιοποίηση δεν είναι εύκολο να προσδιοριστεί εννοιολογικά και ως προς το περιεχόμενό του. Ακόμη και οι επιστήμονες–ερευνητές βρίσκονται σε δύσκολη θέση να προσδιορίσουν τον όρο, αποκαλύπτοντας έτσι το μέγεθος της σύγχυσης που επικρατεί. Συνήθως η παγκοσμιοποίηση προβάλλεται ως μια διαδικασία της τελευταίας εικοσαετίας, η οποία θεμελιώθηκε στην οικονομική ανάπτυξη και στην εξέλιξη των μέσων μαζικής επικοινωνίας, τα οποία αποτελούν τους κύριους διαμορφωτές της κοινής γνώμης, όπως αναφέρει ο S. Stange στο βιβλίο του «Casino Capitalism». Είναι γεγονός ότι η ανάπτυξη των μέσων ενημέρωσης δημιουργεί εντελώς νέες κοινωνικές ομαδοποιήσεις και διαμορφώνει κατηγορίες συνειδήσεων με άλλα κριτήρια. Η τεχνολογία από το άλλο μέρος μπορεί να διασπάσει τη στενότητα των αγαθών και να ωθήσει προς παγκόσμιες διαστάσεις.

Με τη ραγδαία πρόοδο που σημειώθηκε τα τελευταία χρόνια στην τεχνολογία και με την μεγαλύτερη, ίσως, επανάσταση μετά τη βιομηχανική, που σημειώθηκε το 1990 με την εμφάνιση του διαδικτύου ο μέχρι τότε γνωστός κόσμος έμελλε να αλλάξει άρδην. Το πρώτο απτό αποτέλεσμα που προσέδωσε η τεχνολογία ήταν ότι τα δίκτυα μείωσαν επαναστατικά τη σχέση καταβαλλόμενου κόστους – αποκομιζόμενου κέρδους. «Το διαδίκτυο είναι ουσιαστικά, το πρώτο μέσο επικοινωνίας που δεν αποτελεί απλή προέκταση του λόγου, αλλά μάλλον ένα ουσιαστικότερο του λόγου εργαλείο, ένα εργαλείο πράξης, διάδρασης, ανταλλαγών, συνεργασίας και συσχετισμού δυνάμεων». (Σοφία Καϊτατζή – Γουϊτλοκ, «Η επικράτεια των πληροφοριών», Κριτική, 2003).

Με αυστηρό εννοιολογικό περιεχόμενο ο όρος παγκοσμιοποίηση(globalization) εμφανίστηκε στις αρχές της δεκαετίας του ’80, αρχικά σε διάφορα πανεπιστήμια των ΗΠΑ(Harvard, Columbia, Stanford), και από τότε επικράτησε στο λεξιλόγιο του κυρίαρχου οικονομικού νεοφιλελεύθερου υποδείγματος των τελευταίων 20 χρόνων.

Ως χαρακτηριστικά της παγκοσμιοποίησης, θεωρούνται η ταυτόχρονη επικοινωνία σε ολόκληρο τον πλανήτη, η πληθώρα υπερσυνοριακών οργανώσεων με διακρατικό χαρακτήρα (Ε.Ε., ΝΑΤΟ, ΟΟΣΑ, ΝΑFΤΑ, ΑSΕΑΝ, Παγκόσμια Τράπεζα, Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου, Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα κτλ.), η ταυτόχρονη διαχείριση χρήματος και κεφαλαίων οπουδήποτε στον κόσμο, ο όλο και περισσότερο παγκόσμιος χαρακτήρας του μάρκετινγκ προϊόντων και υπηρεσιών, η παγκόσμια διάσταση των οικολογικών επιπτώσεων στο περιβάλλον και η δημιουργία συνείδησης παγκοσμιότητας που επεκτείνεται συνεχώς σε τομείς της οικονομίας, της πληροφορίας, των ηλεκτρονικών μέσων μαζικής ενημέρωσης και επικοινωνίας, της παιδείας κ.ά., όπου μέσω αυτών τίθενται οι βάσεις μιας παγκόσμιας κουλτούρας. Ο Σ. Αμπατζόπουλος(1998), ισχυρίζεται ότι «Στις μέρες μας οι εθνικές οικονομίες αναμφισβήτητα συγχωνεύονται με έναν σταθερά αναπτυσσόμενο ρυθμό, καθώς αυξάνονται οι δια-συνοριακές ροές αγαθών, εργασίας και κεφαλαίου…» και πως η ατμομηχανή της παγκοσμιοποίησης είναι ο παγκόσμιος ή αλλιώς ο υπερεθνικός καπιταλισμός, όπου οι παραγωγοί και οι επενδυτές συμπεριφέρονται όλο και περισσότερο ωσάν η παγκόσμια οικονομία να αποτελούνταν από μια ενιαία αγορά και από έναν ενιαίο χώρο παραγωγής.

Ενώ, μία άλλη προσέγγιση στην έννοια της παγκοσμιοποίησης έρχεται να προστεθεί από τον Ε. Αλμπάνη ο οποίος την προσδιορίζει ως μία σύνθετη αντικειμενική εξέλιξη με πνευματική και υλική βάση και ταυτόχρονα ως επιδίωξη, η οποία συναρτάται με την πραγμάτωση συγκεκριμένων αναγκών, η δε προώθησή της μεθοδεύεται σημειολογικά και υλικά. Οι δύο πλευρές της παγκοσμιοποίησης, η πνευματική και η υλική, δεν αποτελούν δύο χωρισμένες σφαίρες αλλά βρίσκονται σε συνεχή αλληλόδραση.

2.2 Απόψεις για τα υπέρ και τα κατά της παγκοσμιοποίησης.

Για τους αρχαίους Ρωμαίους ο, ελληνικής καταγωγής, θεός Ιανός συμβόλιζε την είσοδο, το ξεκίνημα και το τέλος. Την είσοδο γιατί κάθε καινούρια εμπειρία αποτελεί και ένα πέρασμα, το ξεκίνημα γιατί κάθε πέρασμα μας φέρνει μπροστά σε μια νέα πραγματικότητα και το τέλος γιατί κάθε νέα πραγματικότητα προϋποθέτει τη ρήξη με το παρελθόν και το θάνατο του παλαιού. Ο Ιανός όμως είναι περισσότερο γνωστός επειδή απεικονίζονταν πάντοτε με δύο πρόσωπα που κοιτούσαν προς αντίθετες κατευθύνσεις, ίσως για να υποδηλώσουν ότι το μέλλον μάς παρουσιάζεται συνήθως με δύο τελείως διαφορετικά πρόσωπα (ένα θετικό και ένα αρνητικό).

Αναγνωρίζοντας λοιπόν τη σοφία των αρχαίων, ακολουθώ και εγώ το παράδειγμά τους παραθέτοντάς σας δύο αντίθετες προτάσεις για την παγκοσμιοποίηση. Η πρώτη είναι πολύ αισιόδοξη και εναρμονίζεται πλήρως με τις αρχές της οικονομικής επιστήμης. Η δεύτερη περιέχει όσα επιχειρήματα θα ακούγαμε από τους πολέμιους της παγκοσμιοποίησης, αν φρόντιζαν να εκδηλώνουν πιο δημιουργικά τις διαφωνίες και τις αμφισβητήσεις τους και αν αφιέρωναν περισσότερο χρόνο στο διάβασμα, την αναζήτηση πληροφοριών και την ψύχραιμη ανάλυση των γεγονότων.

Αν αποδεχθούμε μόνο έναν από αυτούς τους ορισμούς, τότε το κείμενο αυτό θα έχει αποτύχει στον σκοπό του. Σκοπός, της παρούσας εργασίας, είναι να περιγράψει τη σημερινή πραγματικότητα με όλους τους κινδύνους που εγκυμονεί, αλλά και με όλες τις ευκαιρίες που τη συνοδεύουν με τη βεβαιότητα ότι μόνο η γνώση θα μας επιτρέψει να προσαρμοστούμε καλύτερα σε ό,τι έρχεται και να προστατευτούμε από τις παγίδες που κρύβει μέσα του.

Στις δύο ενότητες που ακολουθούν ουσιαστικά παρουσιάζονται τα επιχειρήματα που θα χρησιμοποιούσαν τόσο οι υποστηρικτές όσο και οι πολέμιοι της παγκοσμιοποίησης. Στην ουσία είναι παράθεση απόψεων χωρίς κατ’ ανάγκη να σημαίνει πως ασπάζομαι πλήρως είτε τους μεν είτε τους δεν, κυρίως γίνεται μία προσπάθεια απόκτησης μιας όσο το δυνατόν πιο σφαιρικής και πλήρης γνώσης.

2.2.1 Υπέρ της παγκοσμιοποίησης.

Ευημερία για όλους.

Πολλά θεωρητικά και εμπειρικά παραδείγματα έχουν αποδείξει ότι όσο λιγότερα εμπόδια υπάρχουν στο εμπόριο τόσο αυξάνει ο ανταγωνισμός και τόσο καλύτερα ή/και φθηνότερα προϊόντα απολαμβάνει ο καταναλωτής. Παγκοσμιοποίηση λοιπόν σημαίνει ευημερία, παρόλο που στην πορεία εμφανίζονται δικαιολογημένες αντιδράσεις απ’ όσους ήταν ωφελημένοι από το παλαιό καθεστώς. Για παράδειγμα, οι δασμοί που υπήρχαν παλαιότερα στις μπανάνες ωφέλησαν πάρα πολύ τους παραγωγούς της Κρήτης που φυσικά διαμαρτυρήθηκαν όταν επετράπη η πώληση φθηνής μπανάνας από το εξωτερικό. Η πλειοψηφία των Ελλήνων πολιτών όμως μπόρεσε να απολαύσει καλύτερα και φθηνότερα προϊόντα, ενισχύοντας παράλληλα και το εισόδημα των χωρών του τρίτου κόσμου που μέχρι τότε έβρισκαν κλειστή την πόρτα της ελληνικής αγοράς.

Μακροπρόθεσμα, λοιπόν, η παγκοσμιοποίηση κάνει τον κόσμο πλουσιότερο, παραγωγικότερο και δικαιότερο αφού “κερδίζουν” όσοι παράγουν περισσότερο ή καλύτερα όχι εκείνοι που ενισχύονται από το κράτος με χαριστικές συμβάσεις, ειδικούς προστατευτικούς δασμούς, κρατικές επιδοτήσεις.

Πρόοδος και αδελφοσύνη.

Αν και συχνά η παγκοσμιοποίηση παρουσιάζεται ως μια συνομωσία των πλουσίων και ισχυρών στην πραγματικότητα αποτελεί μια φυσική συνέπεια της τεχνολογικής προόδου και της οικονομικής ώσμωσης. Χάρη στην εξέλιξη των μεταφορών και των τηλεπικοινωνιών οι άνθρωποι σήμερα επικοινωνούν και ταξιδεύουν πολύ περισσότερο από πριν. Εμπορεύονται λοιπόν περισσότερο και η ιστορία μας έχει διδάξει ότι το εμπόριο υπήρξε πάντοτε μια επαναστατική και προοδευτική δύναμη, καθώς όσοι ταξιδεύουν γνωρίζουν διαφορετικούς ανθρώπους, διδάσκονται καινούριες τεχνικές και μαθαίνουν να σέβονται τους άλλους πολιτισμούς.

Παγκοσμιοποίηση λοιπόν σημαίνει λιγότερο μίσος, εξαφάνιση του πολέμου και κατάργηση των διακρίσεων. Είναι αλήθεια ότι αυτή η προσέγγιση γεννά τον κίνδυνο μιας πλανητικής ομοιομορφίας. Για πρώτη, όμως, φορά στην ιστορία μπορούμε να ελπίζουμε σε μια παγκόσμια γνώση, αλληλεγγύη και κατανόηση. Σε πράγματα δηλαδή που αξίζουν οποιοδήποτε τίμημα και πρέπει να γίνουν κτήμα όλης της ανθρωπότητας.

2.2.2 Οι αντιρρήσεις στην παγκοσμιοποίηση.

Η διαιώνιση της φτώχειας και των διακρίσεων.

Τα πλεονεκτήματα του διεθνούς εμπορίου (γνωστά ως θεωρία του συγκριτικού πλεονεκτήματος) πρωτοδιατυπώθηκαν από τον Βρετανό οικονομολόγο David Ricardo και αποτελούν μια από τις παλαιότερες και γνωστότερες οικονομικές αρχές. Ο Ricardo απέδειξε με αδιάσειστο τρόπο ότι κάθε χώρα πρέπει να εξειδικεύεται σε ό,τι παράγει καλύτερα (ή πιο αποδοτικά) διότι με αυτόν τον τρόπο βελτιώνεται η παγκόσμια ευημερία. Δυστυχώς όμως, το μοντέλο που χρησιμοποίησε ο Ricardo ήταν στατικό και δεν λάμβανε υπ’ όψιν του τις τεχνολογικές, κοινωνικές και πολιτικές μεταβολές. Όπως λοιπόν σχολίαζαν οι Γερμανοί οικονομολόγοι:

«Αν εγώ (η Γερμανία) είμαι αγροτική χώρα και εσύ (η Βρετανία) βιομηχανική, είναι φυσικό να εξειδικευτώ στα αγροτικά προϊόντα και εσύ στα βιομηχανικά. Έτσι όμως εσύ θα αναπτύσσεις συνεχώς την υποδομή και την τεχνολογία σου, ενώ εγώ θα είμαι καταδικασμένος να καλλιεργώ για πάντα σιτάρι και ραπανάκια. Το συμφέρον μου απαιτεί να θεσπίσω εμπόδια στις εισαγωγές (δηλαδή δασμούς) μέχρι να αναπτυχθεί η εγχώρια βιομηχανική παραγωγή μου και να αποκτήσει αρκετή ισχύ ώστε να αντεπεξέλθει στις απαιτήσεις του διεθνούς ανταγωνισμού. Διαφορετικά, ακόμη και οι ελάχιστες μονάδες παραγωγής που διαθέτω θα κλείσουν και θα καταδικαστώ να μείνω για πάντα φτωχός και καθυστερημένος».(πηγή internet, www.gepiti.com).

Παγκοσμιοποίηση, λοιπόν, για τους υποστηρικτές των αρνητικών στοιχείων που απορρέουν από την παγκοσμιοποίηση, σημαίνει διαρκές μονοπώλιο του πλούτου από τους ήδη ισχυρούς και πλήρες άνοιγμα των φτωχών αγορών για να στραγγαλίσουν τον εκεί ανταγωνισμό πριν αυτός ισχυροποιηθεί και γίνει «επικίνδυνος».

Η κατάργηση της δημοκρατίας.

Θεωρητικά οι αποφάσεις για την ενίσχυση της παγκοσμιοποίησης λαμβάνονται από όλα τα κράτη του κόσμου σε διεθνείς διασκέψεις και οργανισμούς όπως ο ΠΟΕ (Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου). Έτσι, παρέχεται σε κάθε χώρα η δυνατότητα να υπερασπίσει τα συμφέροντά της, εκφράζοντας τις απόψεις της και επηρεάζοντας τη λήψη των αποφάσεων.

Οι συζητήσεις όμως δεν είναι τόσο δημοκρατικές όσο φαίνονται και η τράπουλα είναι πάντοτε σημαδεμένη εκ των προτέρων. Για παράδειγμα, η “Παγκόσμια” Τράπεζα ανήκει κατά 51% στην αμερικανική κυβέρνηση, ενώ το “Διεθνές” Νομισματικό Ταμείο διοικείται από την ομάδα των πιο ανεπτυγμένων χωρών του κόσμου. Έτσι, οι “αμερόληπτες” τεχνοκρατικές αποφάσεις τους στην πραγματικότητα αποτελούν απλώς έκφραση των συμφερόντων των ήδη πλουσίων χωρών και αδιαφορούν πλήρως για τις κοινωνικές επιπτώσεις τους στον υπόλοιπο κόσμο».(πηγή internet, www.gepiti.com).

Χαρακτηριστικό είναι και το παράδειγμα της υποκρισίας της G8 όπου στη συνεδρίαση του κλαμπ, στις 23/6/2005, η υποκρισία τους δεν είχε όρια. Αρχικά τον πανηγυρικό χαρακτήρα σκίασε μία έκθεση κόλαφος που δημοσίευσαν οι διεθνείς οργανώσεις αρωγής Oxfam, Διεθνής Αμνηστία και Διεθνές Δίκτυο Δράσης κατά των Όπλων. Την ώρα που οι χώρες – μέλη της Ομάδας G8 συζητούν για την καταπολέμηση της φτώχειας, υπονομεύουν ουσιαστικά κάθε σχετική προσπάθεια πουλώντας όπλα σε κάποιες από τις πλέον φτωχές χώρες του κόσμου που σπαράσσονται από πολέμους και ζουν σε καταπιεστικά καθεστώτα.

«Έξι από τα μέλη της ομάδας φιγουράρουν στη λίστα των 10 χωρών με τις περισσότερες πωλήσεις όπλων παγκοσμίως. Η «βιομηχανία» είχε ετήσια τζίρο ύψους 28,7 δις δολαρίων το 2004. Η Βρετανία κατέχει τη δεύτερη θέση στον εν λόγο κατάλογο με τζίρο 4,3 δις δολαρίων την περίοδο 1996-2003 πίσω από τις ΗΠΑ που μετρούν 15,1 δις δολάρια σε έσοδα από εξαγωγές όπλων. Πωλούν ακόμη και σε χώρες όπως το Σουδάν, τη Μυανμάρ, το Κονγκό ή την Κολομβία».(Μαρία Σπηλιοπούλου, εφημερίδα Ελεύθερος Τύπος, σελ. 23, 23/6/2005).

«Πώς να λάβει κανείς σοβαρά τις δεσμεύσεις τους, όταν οι ίδιες χώρες υπονομεύουν την ειρήνη στον κόσμο;», θέτει το ερώτημα ο Ιρένε Χαν, γενικός γραμματέας της Διεθνούς Αμνηστίας. Η οργάνωση του ζητεί μια νέα διεθνή συμφωνία για το εμπόριο όπλων και δη των μικρών, από τα οποία σκοτώνεται ένας άνθρωπος κάθε λεπτό.(εφημερίδα Ελεύθερος Τύπος, σελ. 24, 23/6/2005).

Επίσης, παρά τον υποτιθέμενο διαφορετικό ρόλο του καθενός, όλοι αυτοί οι οργανισμοί λειτουργούν ως ένα σύνολο και όπως διδάχθηκε πρόσφατα η Αργεντινή η διαφωνία με έναν οδηγεί σε ομαδική απόρριψη από όλους (οι συμφωνίες συνδέονται μεταξύ τους με ειδικές ρήτρες και η διακοπή μιας συνεπάγεται αυτόματη παύση και όσων έχουν υπογραφεί με όλους τους άλλους διεθνείς οργανισμούς).

Τέλος, παρά την υποτιθέμενη δημοκρατική δομή τους, οι παγκόσμιοι οργανισμοί λειτουργούν υπό καθεστώς απόλυτης μυστικότητας που απαγορεύει τον δημόσιο έλεγχό τους, διευκολύνοντας την επιρροή των επιχειρηματικών lobby και “φιμώνοντας” τους λαούς και τους μη κερδοσκοπικούς οργανισμούς που πληροφορούνται τα γεγονότα μόνο από τις εφημερίδες.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα βιασμού της δημοκρατίας αποτελεί η περίπτωση της αμερικανικής εταιρείες Metalclad η οποία, μέσω των μηχανισμών της NAFTA (Βορειοαμερικανική Ζώνη Ελεύθερου Εμπορίου) έλαβε 17 εκατομμύρια δολάρια αποζημίωση, από το κράτος του Μεξικό, για τις αντιεμπορικές πρακτικές του μεξικανικού κράτους, επικαλούμενη το άρθρο 11 στη σχετικής συνθήκης. Η “αντιεμπορική” ενέργεια των Μεξικανών ήταν η διακοπή της κατασκευής του εργοστασίου διαχείρισης τοξικών αποβλήτων της Metalclad επειδή η εταιρεία δεν είχε λάβει άδεια και το κατασκεύαζε πάνω από τον υδροφόρο ορίζοντα μιας μεγάλης περιοχής χωρίς να έχει ενημερώσει τις αρμόδιες αρχές! (πηγή internet, www.gepiti.com). Το πρόστιμο αυτό είναι φυσικά παράλογο. Αφού όμως η διακοπή των δραστηριοτήτων μιας επιχείρησης (ό,τι κι αν κάνει αυτή) περιορίζει το εμπόριο, το Μεξικό κρίθηκε ένοχο παρά το γεγονός ότι εφήρμοσε απλώς τους νόμους του και αναγκάστηκε να υποταχθεί στη θέληση των ισχυρών για να αποφύγει τις εμπορικές κυρώσεις. «Νόμος είναι μόνο το συμφέρον των πλουσίων».

Το συγκεκριμένο παράδειγμα βέβαια αναφέρεται στην NAFTA. Δυστυχώς όμως, ανάλογες διατάξεις επιχειρείται να θεσμοθετηθούν και από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου (ΠΟΕ) μέσα από μυστικές διαπραγματεύσεις μεταξύ ανθρώπων που έχουν κάθε συμφέρον οι ισχυροί να γίνουν ισχυρότεροι και οι αδύναμοι να μείνουν για πάντα σε αυτή τη θέση. «Αναρωτιέται, λοιπόν, κανείς γιατί οι συζητήσεις του ΠΟΕ είναι πάντοτε μυστικές. Ίσως για να μη μαθαίνουν οι εξωγήινοι τι αποφασίζουν οι κυβερνήσεις της γης».

Παγκοσμιοποίηση λοιπόν θα σήμαινε, αν δεχόμασταν μόνο τις παραπάνω απόψεις, και παράκαμψη της εθνικής κυριαρχίας και των δημοκρατικών διαδικασιών μέσα από τη μυστική λειτουργία διεθνών οργανισμών με διοικήσεις διορισμένες από τις πλουσιότερες χώρες του κόσμου!

2.3 Η Παγκοσμιοποίηση της οικονομίας ως αποτέλεσμα της κοινωνίας των πληροφοριών.

Ο όρος παγκοσμιοποίηση ίσως να βρισκόταν σήμερα ακόμη σε πρώιμο στάδιο ή και να μην υπήρχε αν δεν είχε συντελεστεί η σύγκλιση των τηλεπικοινωνιών, της πληροφορικής και της ραδιοτηλεόρασης όπως αναφέρει η Σ. Καϊτατζή. Χωρίς τη σύγκλιση θα ήταν αδύνατη η μετέπειτα επανάσταση του διαδικτύου που έμελλε να αλλάξει άρδην τον κόσμο μειώνοντας τις αποστάσεις αλλά και το χρόνο συναλλαγών. Ως, τελικό επακόλουθο αυτής της πορείας ήταν και η εμφάνιση της τηλεεργασίας, της εργασίας δηλαδή από απόσταση, του παγκόσμιου εργοστασίου, της ευέλικτης εξειδίκευσης, του εξωπορισμού.

Η παγκοσμιοποίηση της οικονομίας είναι εν μέρει αποτέλεσμα των επιπτώσεων της Κοινωνίας των Πληροφοριών. Αλλά η παγκοσμιοποίηση του εμπορίου και των επενδύσεων δε σημαίνει απαραίτητα ότι η αγορά εργασίας είναι ενοποιημένη ή ανοικτή σε παγκόσμιο επίπεδο. Αντίθετα, τα προβλήματα και τα εμπόδια είναι πολλά, ακόμα και μέσα στην Ε.Ε. στην οποία η αγορά εργασίας δεν είναι ομογενοποιημένη σε ότι αφορά κυρίως τις αμοιβές, την ελεύθερη διακίνηση και τα ασφαλιστικά θέματα.

Επιπλέον, η παγκοσμιοποίηση θα πρέπει να συνοδεύεται με τη διαδικτύωση της οικονομίας έτσι ώστε να είμαστε σε θέση να αναφερόμαστε σε μια παγκόσμια, τουλάχιστον μεταξύ των αναπτυγμένων χωρών, διαδικτυωμένη οικονομία στην οποία οποιαδήποτε επιχείρηση ή και άτομο να μπορεί με ελάχιστο κόστος να συνδεθεί με οποιαδήποτε άλλη επιχείρηση ή άτομο για να συνάψει συμφωνίες, συναλλαγές, ανταλλαγές, εμπόριο, τραπεζικές εργασίες, ή απλά για να περάσει μερικές ευχάριστες στιγμές με ένα μακρινό φίλο ή γνωστό.

Η διαδικτυωμένη παγκόσμια ή περιφερειακή οικονομία αποτελεί κατά κάποιο τρόπο ένα ιδεατό κόσμο του μέλλοντος στον οποίο όμως είναι απαραίτητο να προσαρμοστούν οι πολιτικές. Η τηλεεργασία, όμως, μπορεί να είναι εκ των πραγμάτων, πλέον, και εξ ορισμού παγκοσμιοποιημένη εφόσον ουσιαστικά, ανεξάρτητα από την έκτασή της, η θέση εργασίας και το άτομο που την πληροί δεν είναι αναγκαίο να συμπίπτουν χωρικά. Θέσεις εργασίας στην παραγωγή λογισμικού δημιουργούνται στην Αμερική, π.χ., αλλά οι εργαζόμενοι κατοικούν και εργάζονται στην Ινδία. Με άλλα λόγια, το κύριο στοιχείο στην έστω και περιορισμένης κλίμακας της τηλεεργασίας, στην παρούσα φάση, είναι η εμβέλεια του διαδικτύου και το επίπεδο διαδικτύωσης της οικονομίας. Περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο τομέα, η αγορά τηλεεργασίας λειτουργεί σε παγκόσμιο επίπεδο.

Η κινητικότητα της εργασίας σε παγκόσμιο επίπεδο αποτελεί επίπτωση της Κοινωνίας των Πληροφοριών. Οι εργοδότες είναι σε θέση να επιλέξουν εργαζόμενους από οποιοδήποτε μέρος του κόσμου με κριτήριο όχι πλέον μόνο το χαμηλό κόστος, αλλά και την ποιότητα εργασίας και την σταθερότητα και αξιοπιστία του εργαζόμενου. Η τηλεεργασία αφορά κυρίως σε προϊόντα για τα οποία το κόστος δημιουργίας δεν είναι πολύ σημαντικό για την μετέπειτα εξέλιξη και την κερδοφορία του προϊόντος. Δεν παράγονται με τηλεεργασία προϊόντα έντασης εργασίας, με υψηλό κόστος εργασίας. Το κόστος σε αυτές τις περιπτώσεις μπορεί να μειωθεί με την εφαρμογή της σύγχρονης τεχνολογίας. Η τηλεεργασία αφορά κυρίως σε επεξεργασία δεδομένων και μεταφορά πληροφοριών. Έτσι κριτήριο για την πλήρωση θέσεων δεν αποτελεί το κόστος της εργασίας αλλά οι δεξιότητες και οι ικανότητες των εργαζομένων.

3. Η ΝΕΑ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΜΕΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ.

3.1 Από τη Γενική Συμφωνία Δασμών και Εμπορίου(GATT) στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου(WTO).

Τα θεμέλια της σύγχρονης διεθνούς οικονομικής τάξεως ετέθησαν σε δύο διασκέψεις που συνήλθαν μετά το τέλος του Β’ παγκοσμίου πολέμου και προσπάθησαν να αντιμετωπίσουν συνολικά τα ζητήματα του εμπορίου, των νομισματικών σχέσεων, της απασχόλησης και της ανάπτυξης με στόχο την οικοδόμηση σφαιρικού συστήματος τάξης και πειθαρχίας στη διεθνή οικονομία που θα συνέβαλε στην αύξηση της παγκόσμιας παραγωγής και τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης των λαών. Πρόκειται για τις δύο διασκέψεις του Breton Woods και της Αβάνας. Στην Αβάνα πέρα από την υπογραφή του ομώνυμου Χάρτη, συνομολογήθηκε παράλληλα και ένα σύνολο ρυθμίσεων επί του συνολικού φάσματος των θεμάτων που άπτονται του διεθνούς εμπορίου. Η Γενική Συμφωνία Δασμών και Εμπορίου (GATT) θεωρήθηκε ως το κατάλληλο κείμενο που θα βοηθούσε στην αντιμετώπιση των προβλημάτων στις διεθνείς εμπορικές συναλλαγές. Η Συμφωνία αυτή άρχισε να ισχύει την 1/1/1948, χρονιά κατά την οποία την υπέγραψε και η Ελλάδα. Ως εκ τούτου, η χώρα μας θεωρείται ότι είναι ένα από τα ιδρυτικά «μέλη» της GATT.(πηγή internet, www.wto.org).

Η GATT απετέλεσε συστατικό στοιχείο της τριαδικής δομής – GATT, IMF & World Bank – που διαμόρφωσαν τη μεταπολεμική οικονομική τάξη. Το συνολικό σύστημα της GATT στηρίχθηκε σε δύο κατευθυντήριες αρχές που εμφανίζουν μια εγγενή αντίθεση μεταξύ τους. Την ελευθερία του εμπορίου και τον έντονα παρεμβατικό ρόλο του κράτους. Στον άξονα της δεύτερης αρχής, η GATT αναγνώριζε την πρωταρχική ευθύνη του κράτους για την εσωτερική και εξωτερική σταθερότητα και την ανάγκη παρέμβασής του στην παραγωγική δραστηριότητα. Αν και ως σύστημα η GATT λειτούργησε επιτυχώς για σχεδόν μισό αιώνα, η βασικότερη αδυναμία που εμφάνιζε συνίσταται στο ότι πολλά από τα κράτη μέλη της, αντιμετώπιζαν τις θεσμικές εξαιρέσεις που αποσκοπούσαν στη διευκόλυνση προσαρμογής και στην αντιμετώπιση απρόβλεπτων δυσχερειών, όχι ως προσωρινές ασφαλιστικές δικλείδες, αλλά ως μέσα (επαν)εθνικοποίησης της εμπορικής τους πολιτικής και καταστρατηγήσεως του πολυμερούς καθεστώτος. Έτσι φθάνοντας στον εμπορικό Γύρο της Ουρουγουάης το 1986, έγινε πια ξεκάθαρη η ανάγκη για ποιοτική αναβάθμιση των πολυμερών εμπορικών δομών, μιας και οι διεθνείς εμπορικές αντιπαραθέσεις είχαν πια μετατοπιστεί από το επίπεδο “Βορρά-Νότου” όπου είχε εντοπισθεί κατά τις δεκαετίες 1960-1970 (Λομέ), στο ενδοδυτικό επίπεδο με προεξάρχουσες τις αντιθέσεις μεταξύ των ΗΠΑ, της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και της Ιαπωνίας. Η δημιουργία του ΠΟΕ βρισκόταν προ των πυλών.(πηγή internet, www.wto.org)

Οι πολυμερείς εμπορικές διαπραγματεύσεις λαμβάνουν χώρα στο πλαίσιο των λεγόμενων «γύρων διαπραγματεύσεων», κάθε ένας από τους οποίους διαρκεί αρκετά χρόνια. Με τη συμφωνία που επετεύχθη στο πλαίσιο του Γύρου Ουρουγουάης (1986-1993), η οποία άρχισε να εφαρμόζεται το 1995, η GATT αντικαταστάθηκε από τον ΠΟΕ, κάνοντας τελικά πράξη αυτό που δεν είχε γίνει δυνατό το 1947, δηλαδή τη δημιουργία ενός διεθνούς οργανισμού για το εμπόριο. Η ανάγκη για τη μετατροπή της GATT σε οργανισμό προέκυψε από το γεγονός ότι πλέον υπήρξε συμφωνία σε μία σειρά από τομείς και θέματα που πλέον κάλυπταν ένα πολύ ευρύτερο πλαίσιο από την αρχική συμφωνία.(Ε.Δ. Πουρναράκης, Διεθνής Οικονομική, 2004, 3^η έκδοση)

Ο ΠΟΕ συστάθηκε το 1995, αλλά το πολυμερές εμπορικό σύστημα στο οποίο βασίσθηκε έχει τις ρίζες του στην GATT. Οκτώ διαφορετικοί γύροι διεθνών διαπραγματεύσεων στο πλαίσιο της Γενικής Συμφωνίας Δασμών και Εμπορίου (GATT) οδήγησαν στην προοδευτική κατάργηση των δασμών και άλλων εμποδίων στο εμπόριο κατά τα τελευταία 50 έτη. Κατά τη σύστασή του την 1η Ιανουαρίου 1995 μέσω των συμφωνιών του Μαράκες μετά τις διαπραγματεύσεις του Γύρου της Ουρουγουάης, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου (ΠΟΕ) συμφωνήθηκε στο μέλλον να συγκεντρώνει σε μία δομή τις εμπορικές διαπραγματεύσεις για τα εμπορεύματα (GATT), τις υπηρεσίες (GATS) και την πνευματική ιδιοκτησία (TRIPS).(Ε.Δ. Πουρναράκης, Διεθνής Οικονομική, 2004, 3^η έκδοση).

3.1.1 Οι γύροι διαπραγματεύσεων στα πλαίσια της GATT.

Οι πολυμερείς εμπορικές διαπραγματεύσεις λαμβάνουν χώρα στο πλαίσιο των λεγόμενων «γύρων διαπραγματεύσεων», κάθε ένας από τους οποίους διαρκεί αρκετά χρόνια. (Ε.Δ. Πουρναράκης, Διεθνής Οικονομική, 2004, 3^η έκδοση).

Στον παρακάτω πίνακα 3.1 αναφέρονται «Οι Γύροι Διαπραγματεύσεων», από το 1947 έτος ίδρυσης της GATT έως και σήμερα.

ΠΙΝΑΚΑΣ 3.1

Χρονολογία και Ονομασία		Συμμετοχή (αριθμός χωρών)	Κύρια θέματα και επιτεύξεις
1947	Geneva	23	Μείωση δασμών κατά προσέγγιση από τον αρχικό μέσο όρο 40% σε περίπου 10%.
1949	Annecy	13
1951	Torquay	38
1960 – 1961	Geneva	26
1962 – 1967	Dillon Round	26	Σημαντική μείωση δασμών περίπου 35 %. Υπογραφή συμφωνίας αντί-ντάμπινγκ
1973 – 1979	Tokyo Round	99	Μείωση δασμών 33%, μη δασμολογική προστασία: ντάμπινγκ, επιδοτήσεις, κρατικές προμήθειες.
1986 – 1993	Uruguay Round	125	Μείωση δασμών 40%, μη δασμολογική προστασία. Κάλυψε νέες περιοχές: γεωργία, πνευματική ιδιοκτησία, διαδικασία επίλυσης διαφορών.
Πηγή: Πουρναράκης 2004

α ήταν εδώ σκόπιμο να αναφέρουμε ότι μετά την μετατροπή της GATT σε Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου οι «γύροι των διαπραγματεύσεων» συνεχίστηκαν το Δεκέμβριο του 1996 στη Σιγκαπούρη, το 1999 στο Σιάτλ, και από το Νοέμβριο του 2001 στη Ντόχα της Κατάρ.

3.1.2 Ο Γύρος του Κέννεντυ.

Στους πέντε πρώτους Γύρους, οι διαπραγματεύσεις είχαν διμερή χαρακτήρα και στόχευαν αποκλειστικά στην περικοπή των δασμών. Οι πρώτοι τρεις Γύροι απέδωσαν σημαντικές μειώσεις, ενώ οι επόμενοι δύο δεν ήταν εξίσου αποδοτικοί.

Στη δεκαετία του 1960 έγινε φανερό ότι η ουσιαστική μείωση των δασμών δεν μπορούσε να πραγματοποιηθεί με τη διαδικασία διαπραγματεύσεων κατά προϊόν. Ο «Γύρος» του Dillon το 1961 δεν έδωσε ικανοποιητικά αποτελέσματα για αυτό το λόγο. Στο μεταξύ οι ΗΠΑ, σε μία προσπάθεια πρωταγωνιστικού ρόλου για την ελευθεροποίηση του εμπορίου, πέρασαν σχετικό νόμο(Νόμος για την Επέκταση του Εμπορίου), ο οποίος έδινε τη δυνατότητα στον τότε πρόεδρο Κέννεντυ να διαπραγματευτεί μείωση δασμών μέχρι 50% για διάφορες ομάδες προϊόντων. (Ε.Δ. Πουρναράκης, Διεθνής Οικονομική, 2004, 3^η έκδοση)

Ο έκτος γύρος διαπραγματεύσεων, γνωστός ως Γύρος του Κέννεντυ, αποτέλεσε την πιο σοβαρή προσπάθεια, ίσως, για δασμολογικές παραχωρήσεις από τις χώρες – μέλη. Ο Γύρος του Κέννεντυ ο οποίος διεξήχθη στη Γενεύη μεταξύ 62 χωρών, διήρκεσε πέντε χρόνια(1962-1967) και ήταν πολύ αποδοτικός, όσον αφορά την ελευθεροποίηση του εμπορίου.

Ο Γύρος του Κέννεντυ βασίστηκε στις κύριες διαπραγματευτικές αρχές της GATT, οι οποίες τονίζουν, πρώτον, τη σημασία της αμοιβαιότητας που ενσωματώνει η Ρήτρα του Μάλλον Ευνοούμενου Κράτους και δεύτερον, την ανάγκη κατάργησης ποσοτικών περιορισμών(quota). Οι διαπραγματεύσεις είχαν ως στόχο τα βιομηχανικά προϊόντα των οικονομικά ανεπτυγμένων χωρών. Στα πέντε χρόνια που ακολούθησαν μετά το τέλος του Γύρου του Κέννεντυ, οι δασμοί στα βιομηχανικά προϊόντα των χωρών αυτών ελαττώθηκαν σημαντικά, περίπου κατά 35% σε σχέση με το επίπεδο στο οποίο βρίσκονταν το 1967. Επίσης, ο Γύρος του Κέννεντυ οδήγησε στην υπογραφή συμφωνίας αντί-ντάμπινγκ και εισήγαγε για πρώτη φορά κανόνες εναντίον άλλων αθέμιτων πρακτικών.

3.1.3 Ο Γύρος του Τόκιο.

Ο έβδομος Γύρος Διαπραγματεύσεων, ο Γύρος του Τόκιο, άρχισε το Σεπτέμβριο του 1973 και έληξε τον Απρίλιο του 1979. Ο γύρος αυτός ήταν μεγαλύτερης διάρκειας από τους προηγούμενους και πιο δύσκολος. Επίσης, από πλευράς συμμετοχής ήταν ο μεγαλύτερος γύρος με 99 χώρες. Στον αριθμό αυτό περιλαμβάνονται και χώρες μη μέλη.

Ο Γύρος του Κέννεντυ είχε προκαλέσει σημαντική μείωση των δασμών από τις κύριες εμπορικές δυνάμεις του κόσμου. Επομένως, σε αυτή τη φάση, στον Γύρο του Τόκιο, τα περιθώρια για επιπλέον περικοπές στους δασμούς ήταν περιορισμένα. Ανεξαρτήτως, όμως, των σημαντικών αυτών προβλημάτων και στον τομέα αυτό πραγματοποιήθηκε ουσιαστική πρόοδος με μείωση των δασμών κατά το 1/3.

Το κύριο έργο του Γύρου του Τόκιο ήταν να ασχοληθεί με μη δασμολογικά μέτρα προστασίας. Ενδεικτικά σημειώνεται ότι οι ΗΠΑ, που είχαν τον τίτλο του πρωταγωνιστή στη κίνηση για την ελευθεροποίηση του εμπορίου, στη δεκαετία του 1970 αντιμετώπισαν το πρόβλημα της επιβολής από το κοινοβούλιο ποσοτικών περιορισμών. Κάτι το οποίο τελικά αποφεύχθηκε με μεγάλες προσπάθειες και διαμαρτυρίες από τις άλλες χώρες-μέλη της GATT. Το πρόβλημα αυτό οδήγησε τελικά στο ψήφισμα από το αμερικανικό Κογκρέσο του Μεταρρυθμιστικό νόμου του Εμπορίου του 1974.

Στο γύρο αυτό είχαμε, επίσης, για πρώτη φορά σημαντικές συμφωνίες στον τομέα των γεωργικών προϊόντων. Τέλος, για τις αναπτυσσόμενες χώρες ο Γύρος του Τόκιο, όπως και αυτός του Κέννεντυ, αναγνωρίζει την ανάγκη για προνομιακή μεταχείριση στο θέμα δασμών. Η αρχή της αμοιβαιότητας δεν ισχύει για τις χώρες αυτές στη μείωση δασμών, ενώ προνομιακή μεταχείριση αναγνωρίζεται και στην περίπτωση μη δασμολογικής προστασίας.

3.1.4 Ο Γύρος της Ουρουγουάης.

Οι ανεπάρκειες της GATT, οδήγησαν στην ανάγκη για την ανάληψη του όγδοου Γύρου Διαπραγματεύσεων, ο οποίος είναι γνωστός ως Γύρος της Ουρουγουάης. Ως συνήθως, και αυτός ο γύρος άρχισε μετά από μακρά προπαρασκευαστική διαδικασία, η οποία έχει την αφετηρία της στη συνάντηση υπουργών εμπορίου κρατών-μελών της GATT στη Γενεύη το 1982. Η επίσημη πρόταση προήλθε από τους εκπροσώπους των ΗΠΑ και της Ιαπωνίας. Το 1985 σε μία ειδική συνεδρίαση των κρατών-μελών της GATT πάρθηκε η τελική απόφαση για την πραγματοποίηση του νέου γύρου. Μετά ένα έτος, το Σεπτέμβριο του 1986 άρχισε ο γύρος αυτός με την ειδική συνάντηση των υπουργών της GATT στην Punta del Este της Ουρουγουάης. (Ε.Δ. Πουρναράκης, Διεθνής Οικονομική, 2004, 3^η έκδοση).

Στην Ουρουγουάη καθορίστηκαν τα πλαίσια και οι γενικοί κανόνες των διαπραγματεύσεων, οι οποίες έλαβαν χώρα στη Γενεύη, την έδρα της GATT, και διήρκησαν 7 έτη(1986-1993). Στις 15 Δεκεμβρίου 1993 υπογράφηκε στη Γενεύη από 117 χώρες η «Τελική Πράξη»(Final Act), που περιλαμβάνει τα αποτελέσματα του Γύρου της Ουρουγουάης, ο οποίος μπήκε σε εφαρμογή από την 1^η Ιανουαρίου 1995.

Ο 8^ος αυτός γύρος είναι ο πιο φιλόδοξος κύκλος πολυμερών διαπραγματεύσεων της GATT με πολλές καινοτομίες, σε σχέση με προηγούμενες συμφωνίες. Η συμφωνία του Γύρου της Ουρουγουάης ασχολείται με θέματα εμπορίου αγαθών αλλά και με αντικείμενα τα οποία δεν καλύπτει η GATT, όπως: η διεθνής ανταλλαγή υπηρεσιών, οι διεθνείς επενδύσεις και τα θέματα πνευματικής ιδιοκτησίας. (Ε.Δ. Πουρναράκης, Διεθνής Οικονομική, 2004, 3^η έκδοση)

Ως προς το εμπόριο αγαθών, ο Γύρος της Ουρουγουάης στοχεύει στη μεγαλύτερη ελευθεροποίηση στη διεθνή ανταλλαγή με μείωση των δασμών και κατάργηση των ποσοτικών περιορισμών και των μη δασμολογικών μέτρων, στα πλαίσια των αρχών και κανόνων της GATT. Εκτός από τα βιομηχανικά αγαθά των οποίων το επίπεδο δασμών μειώνεται κατά το 1/3, ο Γύρος της Ουρουγουάης προβλέπει σταδιακή ελευθεροποίηση των γεωργικών προϊόντων. Στη κατηγορία των υπηρεσιών ο 8^ος αυτός γύρος εισάγει για πρώτη φορά ένα γενικό πλαίσιο κανόνων και διαδικασιών, που αποτελεί τη βάση για τη σταδιακή ελευθεροποίηση της διεθνούς ανταλλαγής στον τομέα αυτό. Εδώ, τώρα, βρίσκεται η ποιοτική μετεξέλιξη ως προς το εύρος του εμπορίου που απελευθερώνεται. Για πρώτη φορά έχουμε απελευθέρωση και στους τρεις τομείς της οικονομίας.(Σ. Καϊτατζή – Γουίτλοκ, «European Audiovisual Policy making an Elusive Target, PhD, Thesis Westminster University of London, 1996).

3.1.5 Ο Γύρος της Ντόχα.

Στις 31/7/2004 οριστικοποιήθηκε στη Γενεύη ενδιάμεση συμφωνία–πλαίσιο σε ό,τι αφορά τις διαπραγματεύσεις του Γύρου Ντόχα. Μετά την αποτυχία της Υπουργικής Συνόδου του Κανκούν το Σεπτέμβριο του 2003, η προσπάθεια για την επίτευξη της συμφωνίας αυτής αφορούσε μόνο σε μία μικρή δέσμη θεμάτων, τα οποία αποτελούσαν και τα πλέον δύσκολα θέματα. Η γεωργία βρίσκεται στον πυρήνα των διαπραγματεύσεων αυτών. Τα υπόλοιπα θέματα της μικρής δέσμης είναι, η πρόσβαση στην αγορά των μη γεωργικών προϊόντων, οι υπηρεσίες και τα λεγόμενα «θέματα Σιγκαπούρης» (από τα οποία «διασώθηκε» μόνο η διευκόλυνση του εμπορίου).(πηγή internet, www.minagric.gr).

Η γεωργία αποτέλεσε από την πρώτη στιγμή του Γύρου Ντόχα τον διαπραγματευτικό φάκελο με τις περισσότερες δυσκολίες και διαφωνίες, δεδομένης και της σημασίας που έχει για τις αναπτυσσόμενες χώρες. Έτσι και σε αυτό το στάδιο της συμφωνίας–πλαίσιο, η γεωργία αποτέλεσε το κρισιμότερο ζήτημα. Ουσιαστικά, η συμφωνία στη γεωργική διαπραγμάτευση ήταν εκείνη που έδωσε τη δυνατότητα για την επίτευξη της συνολικής συμφωνίας.

Πρέπει να σημειωθεί ότι, η συμφωνία που επιτεύχθηκε δεν είναι τελική, αλλά αποτελεί μόνο ένα ενδιάμεσο στάδιο, αφού επαναφέρει τις διαπραγματεύσεις σε τροχιά. Η επόμενη Υπουργική Σύνοδος του ΠΟΕ, ορίστηκε για το Δεκέμβριο του 2005 και, λαμβανομένου υπόψη ότι κατά το τρέχον έτος θα γίνουν, αφενός οι Προεδρικές Εκλογές στις ΗΠΑ κι αφετέρου η αλλαγή της σύνθεσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, δεν αναμένεται εντατικοποίηση των εργασιών και συνέχιση των διαπραγματεύσεων πριν τις αρχές του 2005. Η επανέναρξη των διαπραγματεύσεων θα σηματοδοτήσει την προσπάθεια ώστε η συμφωνία-πλαίσιο να «μετατραπεί» σε συγκεκριμένες δεσμεύσεις με αριθμούς και ποσοστά.(πηγή internet, www.minagric.gr).

Τα κυριότερα σημεία της συμφωνίας, είναι τα εξής:

Πρώτο, η συμφωνία χαρακτηρίζεται από την «αρχή της εναρμόνισης», σύμφωνα με την οποία, η υψηλότερη στήριξη που προκαλεί στρέβλωση του εμπορίου και οι υψηλότεροι δασμοί θα μειωθούν περισσότερο. Όλες οι χώρες, με εξαίρεση τις λιγότερο αναπτυγμένες, θα κληθούν να βελτιώσουν την πρόσβαση στην αγορά τους, ενώ προβλέπεται η κατάργηση των επιδοτήσεων των εξαγωγών, με παράλληλες όμως δεσμεύσεις για όλες τις μορφές εξαγωγικής ενίσχυσης.

Δεύτερο, θα υπάρξουν μειώσεις τόσο στο σύνολο της στήριξης που προκαλεί στρέβλωση του εμπορίου, όσο και σε κάθε τύπο αυτής της στήριξης [κεχριμπαρένιο κουτί, ρήτρα ελαχίστου (de minimis) και μπλε κουτί]. Παράλληλα θα επιβληθεί ανώτατο όριο των επιδοτήσεων που προβλέπεται κατά προϊόν. Δίνεται η δυνατότητα αλλαγής των κριτηρίων του μπλε κουτιού. Θα συνεχιστούν οι διαπραγματεύσεις για αναθεώρηση των κριτηρίων του πράσινου κουτιού. Τον πρώτο χρόνο εφαρμογής της συμφωνίας θα υπάρξει «προκαταβολική» μείωση της στήριξης κατά 20%.

Τρίτο, προβλέπεται η κατάργηση των εξαγωγικών επιχορηγικών ενισχύσεων, σε χρονοδιάγραμμα που θα συμφωνηθεί και το οποίο ενδεχόμενα θα είναι διαφορετικό από αυτό των υπολοίπων θεμάτων της συμφωνίας. Γίνονται πιο αυστηρό το πλαίσιο του οργανισμού σε ότι αφορά τις εξαγωγικές πιστώσεις, τη χορήγηση επισιτιστικής βοήθειας για εμπορικούς σκοπούς και τις κρατικές εταιρείες εξαγωγικού εμπορίου.

Τέταρτο, η φόρμουλα μείωσης των δασμών είναι τέτοια, ώστε οι υψηλότεροι δασμοί να μειωθούν με υψηλότερα ποσοστά. Τόσο οι αναπτυσσόμενες όσο και οι αναπτυγμένες χώρες έχουν δικαίωμα αυτό-προσδιορισμού ενός αριθμού ευάλωτων προϊόντων, για τα οποία οι μειώσεις δασμών θα είναι μικρότερες. Θα πρέπει όμως να αυξήσουν την πρόσβαση στην αγορά τους για αυτά τα προϊόντα μέσω της επιβολής δασμολογικών ποσοστώσεων.

Πέμπτο, το θέμα της πρωτοβουλίας των Αφρικανικών χωρών(Benin, Burkina – Faso, Mali, Chad), για το βαμβάκι θα εξεταστεί μέσα στο πλαίσιο της γεωργικής διαπραγμάτευσης. Η οικονομία των τεσσάρων αυτών χωρών, πρώην γαλλικών αποικιών, στηρίζεται κατά κύριο λόγο στο βαμβάκι και ως εκ τούτου ζητούσαν αποσύνδεσή του από τα υπόλοιπα αγροτικά προϊόντα. Η πρωτοβουλία αυτή υποστηρίχθηκε και από μία σειρά μη κυβερνητικών οργανώσεων και κρατών μελών της Ε.Ε., με πρωταγωνιστή τη Γαλλία. Τελικά, φαίνεται ότι οι αντιρρήσεις αυτές κάμφθηκαν και οι ρυθμίσεις για το βαμβάκι θα ενταχθούν τελικά στις ρυθμίσεις για όλα τα υπόλοιπα αγροτικά προϊόντα.

Και τέλος, έκτο, σε ό,τι αφορά τη γεωργική διαπραγμάτευση, το θέμα των γεωγραφικών ενδείξεων παραμένει σε εκκρεμότητα καθώς δεν υπήρξε καμία συμφωνία επ’ αυτού. Αναμένεται ότι το ίδιο θέμα θα αντιμετωπιστεί στο μέλλον, μαζί με το θέμα των τομεακών πρωτοβουλιών και των φόρων στις εξαγωγές. Συμφωνία δεν υπήρξε ούτε σε ότι αφορά την συμφωνία TRIPs (επέκταση άρθρου 23 ή μητρώο οίνων και οινοπνευματωδών) και το θέμα να παραμένει ανοιχτό.

3.2 Οι τρεις μεγάλες οικονομικές περιφέρειες πρωταγωνιστές στην παγκοσμιοποιημένη οικονομία.

Όπως έχει αναφερθεί και στην εισαγωγή ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά της παγκοσμιοποίησης είναι η δημιουργία περιφερειακών, οικονομικών κατά κύριο λόγο, ενώσεων στη Β. Αμερική, στη Ν.Α. Ασία και την Ευρώπη. Στο σημείο αυτό κρίνεται σκόπιμο να γίνει μία πιο εμπεριστατωμένη αναφορά για τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των τριών αυτών ζωνών και κύρια των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν για να δειχθεί με όσο το δυνατόν πιο ξεκάθαρο τρόπο που βαδίζει ο παγκοσμιοποιημένος κόσμος αλλά και ποιοι είναι οι κίνδυνοι με τους οποίους αργά η γρήγορα θα βρεθούμε αντιμέτωποι.

Όπως φαίνεται και στον παρακάτω πίνακα 3.2, το 59,6% του διεθνούς εμπορίου λαμβάνει χώρα στις τρεις αυτές μεγάλες περιφέρειες.

ΠΙΝΑΚΑΣ 3.2

Μερίδιο στο παγκόσμιο εμπόριο

Εμπορεύματα	Υπηρεσίες
ΗΠΑ 20,8 %	ΗΠΑ 21,2 %
ΕΕ 18,8 %	ΕΕ 23,8 %
Υποψήφιες χώρες 4,1 %	Υποψήφιες χώρες 3,8 %
Ιαπωνία 8,8 %	Ιαπωνία 8,2 %
Aσία: ASEM, με εξαίρεση την Ιαπωνία (¹), 11,2 %	Aσία: ASEM, με εξαίρεση την Ιαπωνία (¹), 11,2 %
Υπόλοιπος κόσμος 17,8 %	Υπόλοιπος κόσμος 23,7 %
Λατινική Αμερική, με εξαίρεση το Μεξικό, 4,0 %	Λατινική Αμερική, με εξαίρεση το Μεξικό, 3,2 %
Καναδάς και Μεξικό 9,3 %	Καναδάς και Μεξικό 4,9 %

(¹) ASEM: οι εννέα ασιατικοί εταίροι της «συνάντησης κορυφής Ασίας-Ευρώπης» (ASEM) εκτός από την Ιαπωνία είναι: Μπρούνεϊ, Κίνα, Ινδονησία, Μαλαισία, Φιλιππίνες, Ταϊλάνδη, Σιγκαπούρη, Νότια Κορέα, Βιετνάμ.

Αριθμητικά στοιχεία για το 2000, με συνάθροιση των εισαγωγών και των εξαγωγών.

Πηγή: Eurostat.

3.3 Ο Μύθος της ηγεμονίας των Ηνωμένων Πολιτειών.

3.3.1 Το «δολαριακό σύμπαν» τρίζει.

Μετά το τέλος της εποχή του «χρυσού» όπου το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα και η ισορροπία του βασίζοντας στα αποθέματα χρυσού που διατηρούσαν τα κράτη, περάσαμε σε μία εποχή όπου το σύνολο, σχεδόν, των επενδύσεων βασίζεται στο αμερικανικό δολάριο. Την εγγύηση για την οικονομική σταθερότητα του πλανήτη καλούνταν στο πρόσφατο παρελθόν να διασφαλίσει η ισχυρή αμερικανική οικονομία. Με την πάροδο όμως των χρόνων και φτάνοντας στο σήμερα θα λέγαμε πως η Αμερική ως οικονομία έχει φτάσει στα όριά της. Οι οικονομικοί της δείκτες φθίνουν, τα ελλείμματα καθημερινά συσσωρεύονται και το δολάριο σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να διασφαλίσει την οικονομική σταθερότητα του πλανήτη.

Όπως εκτιμά η αναλύτρια Ζ. Ζήκου, «η νέα οικονομική και χρηματιστηριακή τάξη είναι ασταθής, προειδοποιούν. Ο κόσμος έχει αγκαλιάσει ένα μοντέλο ανάπτυξης στο οποίο η Αμερική καταναλώνει, η Κίνα παράγει και όλοι οι υπόλοιποι(δυστυχώς και η Ελλάδα λόγω ευρώ) πληρώνουν το λογαριασμό. Και το χειρότερο έχουμε στηρίξει το οικονομικό μας μέλλον στους κεντρικούς τραπεζίτες. Η αμερικανική οικονομία είναι ιδιαίτερα ευάλωτη στις δομικές της αδυναμίες και ολόκληρος ο κόσμος στις επικίνδυνες εμπορικές ανισορροπίες. Το «δολαριακό σύμπαν», πάνω στο οποίο είναι δομημένος ο κόσμος, τρίζει. Η πλανητική νομισματική τάξη πραγμάτων έχει διασαλευτεί. Αυτά μεταδίδουν οι «σπουδαίες» πένες του έγκυρου Barron’s.Λέτε;»(Ζέζα Ζήκου, εφημερίδα «Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ», 13/2/2005).

Όλο και περισσότεροι αμφιβάλουν για το επιτυχημένο οικονομικό μοντέλο και την οικονομική κυριαρχία των ΗΠΑ στο παγκόσμιο οικονομικό στερέωμα. Η ισχύς της Αμερικής οφείλεται στην παγκόσμια στρατιωτική παρουσία και υπεροχή της, αναφέρει ο Κώστας Βεργόπουλος. Και τι μας λέει αυτό; Ότι απλά η Αμερική έχει αναπτύξει ένα πολύ καλό παγκόσμιο δίκτυο διπλωματικών σχέσεων και με την ισχύ της μοναδικής υπερδύναμης έχει μεταβληθεί σε αστυνόμο του κόσμου έχοντας δικαίωμα λόγου και παρέμβασης σε κάθε γωνιά του πλανήτη.

Ωστόσο οι ξένοι επενδυτές συνεχίζουν να υπερχρηματοδοτούν την κυβέρνηση Μπους και αναρωτιέται κανείς γιατί να συμβαίνει αυτό. Πως είναι δυνατόν να αγνοούν κινδύνους που εκπέμπουν έγκυρες υποτιθέμενα απόψεις και πένες από τα ισχυρότερα μέσα ενημέρωσης; Δεν γνωρίζουν ή δεν έχουν πεισθεί ότι η κυβέρνηση Μπους παίζει επικίνδυνα παιχνίδια; Τότε γιατί επενδύουν σε ένα νόμισμα το οποίο θεωρείται δεδομένο ότι θα υποτιμηθεί; Συμμερίζονται την αισιοδοξία της Αμερικανικής κυβέρνησης ότι οι ξένοι θα συνεχίσουν να χρηματοδοτούν τα τεράστια ελλείμματα της, διότι οι επενδύσεις στο αμερικανικό έδαφος αποφέρουν υψηλότερες αποδόσεις και υψηλό βαθμό προστασίας από σειρά κινδύνων;

«Τα στοιχεία για τις καθαρές εισροές επενδυτικών κεφαλαίων που προσείλκυσαν οι ΗΠΑ από τους ξένους επενδυτές(για το πρώτο τρίμηνο του 2005) είναι εντυπωσιακά Τα επίσημα στοιχεία, 15/4/2005, έδειξαν ότι οι καθαρές εισροές για επενδύσεις σε αμερικανικές αξίες εκτοξεύθηκαν στα απροσδόκητα υψηλά επίπεδα των 84,5 δις δολαρίων το Φεβρουάριο, ξεπερνώντας κατά πολύ τις προβλέψεις για 60 δις δολάρια και μόνον ελαφρώς χαμηλότερες από το ρεκόρ των 92,5 δις δολαρίων του Ιανουαρίου, ενώ βεβαίως υπερκαλύπτουν το εμπορικό έλλειμμα ρεκόρ των 61 δις δολαρίων τον ίδιο μήνα…

Ωστόσο, πρόκειται για στοιχεία που δείχνουν στη λεπτομέρειά τους άρρωστους αριθμούς. Οι ξένοι αγόρασαν μανιωδώς αμερικανικά ομόλογα…Την ίδια ώρα ο Μπους στηρίζεται στο φθηνό δολάριο για να διορθώσει τις εμπορικές ανισορροπίες της Αμερικής. Όμως το έλλειμμα αυξάνεται διαρκώς και εκτιμάται ότι για να αρχίσει να διορθώνεται πραγματικά αυτή η «ανισορροπία», το δολάριο θα πρέπει να υποτιμηθεί περαιτέρω με νέα πτώση γύρω στο 20%.

Οι ανά τον κόσμο κεντρικές τράπεζες δείχνουν τώρα να προσπαθούν να αποφύγουν τις ζημίες που απειλούνται στις μελλοντικές επενδύσεις τους σε δολάρια. Οι χρηματαγορές αναστατώθηκαν και μάλιστα προσφάτως, εν μέσω δηλώσεων, από την Ιαπωνία, τη Νότια Κορέα, την Ινδία και τη Ρωσία, σχετικώς με τη διαφοροποίηση των συναλλαγματικών διαθεσίμων τους εις βάρος του δολαρίου. Αν οι ξένες κεντρικές τράπεζες μειώσουν τις αγορές δολαρίων οι συνέπειες θα αναγκάσουν την Αμερική να δανεισθεί με ένα ακόμη ασθενέστερο δολάριο, που θα οδηγήσει αναπόφευκτα σε αύξηση των επιτοκίων και των τιμών».(Ζέζα Ζήκου, εφημερίδα «Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ», 17/4/2005).

3.3.2 Η οικονομική αβεβαιότητα στις ΗΠΑ προκαλεί αναταράξεις σε όλον τον κόσμο.

Παρά το γεγονός ότι η Αμερικανική οικονομία νοσεί, θα ήταν λάθος να παραβλέψουμε πλήρως την ισχύ της στο παγκόσμιο οικονομικό στερέωμα. Είναι, εξάλλου, η μοναδική υπερδύναμη του πλανήτη και έστω και «ασθενής», οι όποιες εξελίξεις στην οικονομία της, πόσο μάλλον οι αρνητικές, έχουν τεράστιες επιπτώσεις σε ένα σύνολο κρατών τα οποία άμεσα ή έμμεσα συνδέονται οικονομικά μαζί της. Έτσι, στην περίπτωση των ΗΠΑ έχουμε μία αντίφαση, από τη μία πλευρά μία χώρα που κινείται σε οριακά οικονομικά μεγέθη και δείχνει μικρή και αδύναμη να αντιμετωπίσει τα συσσωρευμένα προβλήματά της οικονομίας της, αλλά ταυτόχρονα από την άλλη, μία ηγεμονία, που έστω και με επιφυλάξεις το σύνολο σχεδόν του πλανήτη χορεύει στους ρυθμούς της.

Δεδομένων των μακροοικονομικών αβεβαιοτήτων στις ΗΠΑ και των κινδύνων υποτροπής της οικονομίας των ΗΠΑ σε ύφεση, η πρόσφατη μείωση των επιτοκίων στις ΗΠΑ ελάχιστους εξέπληξε. Οι διεθνείς αγορές είχαν ευρέως προεξοφλήσει τη μείωση και μόνον η έκταση (50 μονάδες βάσης, έναντι προσδοκιών για 25), ίσως να θεωρήθηκε από ορισμένους απρόσμενη. Άλλωστε, σε μεγάλο βαθμό η κίνηση της κεντρικής τράπεζας των ΗΠΑ – FED εκβιάστηκε από τις κεφαλαιαγορές, οι οποίες θεώρησαν ότι μια τέτοια μείωση θα αποτελούσε πολύτιμο βοήθημα στην προσπάθεια ανακοπής της χρηματιστηριακής πτώσης και σταθεροποίησης των αγορών.

Η μείωση των επιτοκίων στις ΗΠΑ, πέρα από ένα βραχυπρόθεσμο ψυχολογικό στήριγμα στις αγορές, δεν προσθέτει τίποτε το ουσιαστικό στην προσπάθεια αντιμετώπισης των προβλημάτων και των αβεβαιοτήτων της πραγματικής οικονομίας αλλά και των αγορών. Στη φάση αυτή, οι ελπίδες της Αμερικανικής, και κατ’ επέκταση της διεθνούς, οικονομίας για ανάκαμψη, βασίζονται στη διατήρηση της ευρωστίας του καταναλωτικού τομέα στην Αμερική. Η ευρωστία όμως του καταναλωτικού τομέα βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην πιστωτική επέκταση και στον δανεισμό. Για παράδειγμα, το χρέος των νοικοκυριών στις ΗΠΑ, ανέρχεται στο 107% του συνολικού τους εισοδήματος. Η ανάγκη να συνεχίσει ο καταναλωτής στις ΗΠΑ να παραμένει εύρωστος, είναι προφανής. Εξίσου προφανής είναι και η ανάγκη να συνεχίσει να εξυπηρετεί τα χρέη του απρόσκοπτα. Οι δυο αυτοί παράγοντες επιβάλλουν χαμηλά επιτόκια.

Παρατηρούμε όμως, ότι με τα επιτόκια στο 1.75%, η μείωση κατά 50 μονάδες βάσης, συνεπάγεται αμελητέα ή και μηδενική επίπτωση στο κόστος δανεισμού, είτε πρόκειται για επιχειρήσεις, είτε πρόκειται για νοικοκυριά. Αντίστοιχα αμελητέα θα είναι και η όποια επίπτωση μπορεί να υπάρξει στη στροφή κεφαλαίων από τις τραπεζικές καταθέσεις προς τις χρηματιστηριακές αγορές. Σε τέτοια επίπεδα επιτοκίων, η όποια μεταβολή είναι πραγματικά πολύ μικρή για να επιδράσει στην ψυχολογία ή στα κίνητρα. Ποια οικονομική απόφαση αλήθεια, είτε πρόκειται για επένδυση, είτε πρόκειται για λήψη δανείου, είτε πρόκειται για οτιδήποτε άλλο, ανεβλήθη επειδή επιτόκια της τάξεως του 1.75% εκρίθησαν υψηλά και θα πραγματοποιηθεί τώρα που μειώθηκαν τα επιτόκια στο 1.25%; Ο στόχος λοιπόν της μείωσης των επιτοκίων για διοχέτευση περαιτέρω ρευστότητας στην οικονομία και στις κεφαλαιαγορές επιτυγχάνεται σε εξαιρετικά ασήμαντο βαθμό.

Πάντως, θα πρέπει να μας προβληματίσει ιδιαίτερα το γεγονός ότι με τα επιτόκια της FED στο 1.25%, οι ΗΠΑ μετέβησαν ουσιαστικά σε καθεστώς αρνητικών πραγματικών επιτοκίων. Θεωρούμε, ότι με τον τρόπο αυτό, η FED έχει εξαντλήσει τα περιθώρια νομισματικής πολιτικής. Εάν η οικονομική δραστηριότητα δεν επιταχυνθεί τους επόμενους μήνες, η οικονομία δύσκολα μπορεί να περιμένει οιουδήποτε είδους βοήθεια από τη νομισματική πολιτική. Επιπρόσθετα, το γενικότερο περιβάλλον χαμηλών επιτοκίων και αποδόσεων στις διεθνείς κεφαλαιαγορές δημιουργεί σημαντικές πιέσεις στα έσοδα των ασφαλιστικών εταιρειών, όπως άλλωστε και στα αποθεματικά των ασφαλιστικών ταμείων. Οι πιέσεις αυτές είναι πιο έντονες εκεί όπου τα ασφαλιστικά ταμεία των μεγάλων εταιρειών βασίστηκαν σε μετοχικές επενδύσεις.

Αυτός ίσως να ήταν και ένας από τους λόγους όπου από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) διατήρησε αμετάβλητα τα επιτόκιά της και δεν ακολούθησε τη FED. Σε πολιτικό επίπεδο, η ΕΚΤ φαίνεται ότι ήθελε να αποφύγει να θεωρηθεί ότι ακολουθεί άκριτα τις επιλογές της FED και του κ. Greenspan, ή ακόμα και ότι ενδίδει στις σχετικές πιέσεις των Ευρωπαίων πολιτικών. Στην περίπτωση της ΕΚΤ, φαίνεται ότι οποιαδήποτε κι εάν ήταν η απόφασή της για τα επιτόκια, θα προκαλούσε τη δυσφορία των αγορών, καίτοι τα Ευρωπαϊκά οικονομικά δεδομένα -επίπεδο πραγματικών επιτοκίων και συνθήκες Γερμανικής οικονομίας η οποία επηρεάζει αποφασιστικά όλη την Ευρώπη- όχι μόνο δικαιολογούσαν, αλλά ίσως και να επέβαλλαν μείωση επιτοκίων. Εκτίμηση είναι ότι και η ΕΚΤ δεν θα αργήσει να προβεί σε αντίστοιχη κίνηση.

Σε κάθε περίπτωση πάντως, πιστεύεται ότι η έξοδος της διεθνούς οικονομίας από την κρίση δεν μπορεί να συντελεσθεί μόνο με παρεμβάσεις νομισματικού χαρακτήρα. Απαιτούνται και δημοσιονομικές παρεμβάσεις, με γενναίες φορολογικές μειώσεις, οι οποίες να μπορούν να προσφέρουν ουσιαστικά επενδυτικά κίνητρα. Είναι πολύ επίφοβο όμως, ότι στη σημερινή εποχή, όπου η παγκοσμιοποίηση της οικονομίας και των κεφαλαιαγορών βρίσκεται ακόμα σε εξέλιξη, τέτοιου είδους δημοσιονομικές παρεμβάσεις είναι μόνον βραχυπρόθεσμου, ή στην καλύτερη περίπτωση μεσοπρόθεσμου χαρακτήρα. Απαιτούνται ευρύτερες διεθνείς κυβερνητικές πρωτοβουλίες για μια εκ βαθέων επανεξέταση του ρόλου των κρατών και των κεντρικών κυβερνήσεων στην οικονομία και στην πολιτική γενικότερα. Καθώς όμως οι κεντρικές κυβερνήσεις δεν φαίνεται να αναζητούν νέο ρόλο, οι αγορές εναποθέτουν τις ελπίδες τους για έξοδο από την κρίση στα νομισματικά εργαλεία των κεντρικών τραπεζών. Η νομισματική πολιτική όμως είναι από τη φύση της ανεπαρκής για να αντιμετωπίσει τα διαρθρωτικά, ή τα αναπτυξιακά προβλήματα μιας οικονομίας.

Οι κεφαλαιαγορές αντιλαμβάνονται αυτή την ανεπάρκεια και γι’ αυτό, πέρα από τις όποιες βραχυπρόθεσμες αντιδράσεις τους, εξακολουθούν να ταλανίζονται. Οι κυβερνήσεις όμως ανά την υφήλιο, δεν φαίνεται να αντιλαμβάνονται ούτε την ανεπάρκεια της νομισματικής πολιτικής, αλλά ούτε και τους κινδύνους που συνεπάγεται για τις ίδιες και για την κοινωνία, τη διεθνή πλέον κοινωνία, η έλλειψη παγκόσμιας αναπτυξιακής διαδικασίας και η απουσία διεθνών πόλων ανάπτυξης.

«Η παγκοσμιοποίηση διέπεται κυρίαρχα από υπερεθνική λογική και υπερεθνικές δομές, πράγμα που ευνοεί, δυνητικά, μία υπερεθνική παγκόσμια κυριαρχία, όχι όμως την παγκόσμια κυριαρχία ενός κράτους, δηλαδή μιας δύναμης, όπως σήμερα οι ΗΠΑ, η ενισχυμένη θέση των οποίων στον κόσμο πολύ απέχει από το να συνιστά παγκόσμια κυριαρχία». (Ευστράτιος Αλμπάνης, «ΑΝΙΧΝΕΥΟΝΤΑΣ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ», σελ.28, εκδόσεις «LIBROΕΠΕ», 2002).

3.3.3 Σφίγγει ο κλοιός γύρω από την αμερικανική αυτοκινητοβιομηχανία.

Η πραγματικότητα έρχεται να επιβεβαιώσει αυτό που οι ειδικοί διατείνονταν εδώ και καιρό για την δυσμενή κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει η «κραταιά» αμερικανική οικονομία. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα από τον κλάδο της αυτοκινητοβιομηχανίας όπου οι αριθμοί είναι αμείλικτοι και αδιάψευστος μάρτυρας ότι η το Αμερικανικό οικονομικό μοντέλο βρίσκεται σε κρίση.

Κολοσσοί της αμερικανικής αυτοκινητοβιομηχανίας και πάλαι ποτέ είδωλα του κλάδου των αυτοκινητοβιομηχανιών βλέπουν την πιστοληπτική τους ικανότητα να υποβαθμίζεται στο ναδίρ. Για όσους γνώριζαν τις εξελίξεις και την πορεία των General Motors και Ford κατά τα τελευταία έτη, δεν προκάλεσε έκπληξη η υποβάθμισή τους από την Standard and Poor’ s.

Και οι δύο αυτοκινητοβιομηχανίες χάνουν σταθερά μερίδιο αγοράς, ειδικότερα στις ΗΠΑ, προς όφελος ανταγωνιστών από την Ασία και κυρίως την Toyota. Και οι δύο εταιρείες ανακοίνωσαν απογοητευτικά αποτελέσματα. Συγκεκριμένα, το μερίδιο αγοράς της General Motors στις ΗΠΑ μειώθηκε στο 25,6% τους πρώτους τέσσερις μήνες του 2004, που αποτελεί αρνητικό ρεκόρ των τελευταίων 80 ετών για την αμερικανική αυτοκινητοβιομηχανία. Αντιστοίχως, το μερίδιο αγοράς της Ford μειώθηκε στο 19,2% από 20,3%, ενώ της Toyota αυξήθηκε στο 13,3% από 11,8%.

Και δεν είναι μόνο ο πόλεμος των τιμών που οδηγεί σε αυτήν την κατάσταση, αλλά και οι λανθασμένες επιλογές των δύο αυτοκινητοβιομηχανιών. Για την General Motors η κατάσταση είναι ακόμη πιο δύσκολη, καθώς καλείται να αντιμετωπίσει ένα δυσβάσταχτο ασφαλιστικό κόστος, με τον διευθύνοντα σύμβουλό της, τον Rick Wagoner, να διστάζει να έρθει σε αντιπαράθεση με τα εργατικά συνδικάτα.

Η General Motors ανακοίνωσε πρόσφατα τα χειρότερα αποτελέσματα της τελευταίας δεκαετίας με ζημιές πρώτου τριμήνου του 2005 της τάξεως των 1,1 δις δολαρίων. Και ενώ η ίδια επιμένει ότι έχει αρκετή ρευστότητα, 19,8 δις δολάρια για να αντεπεξέλθει, θα πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι τα χρέη της ανέρχονται στα 291,8 δις δολάρια. Μόνο σε τόκους, το 2004, η General Motors κατέβαλε 12 δις δολάρια. Αντιστοίχως η Ford ανακοίνωσε μείωση των κερδών της κατά 38% το πρώτο τρίμηνο του 2005 στα 1,21 δις δολάρια ενώ το χρέος της ανέρχεται σε 151 δις δολάρια. Η ίδια εταιρεία προβλέπει ζημιές και για το δεύτερο τρίμηνο.(πηγή, εφημερίδα «ΙΣΟΤΙΜΙΑ», 7-8/5/2005).

3.3.4 Οι ΗΠΑ σε κοινωνική αναταραχή λόγω μείωσης των πραγματικών μισθών.

Η μεγαλύτερη πτώση των τελευταίων 14 ετών στο ύψος των πραγματικών μισθών καταγράφεται στις ΗΠΑ στο πρώτο τρίμηνο του 2005, σύμφωνα με στοιχεία που συγκέντρωσαν οι Financial Times. «Σύμφωνα με τον δείκτη Employment Cost Index, τον περασμένο Mάρτιο ο πληθωρισμός ανήλθε στο 3,1% ενώ τον ίδιο μήνα η αύξηση στους μισθούς δεν ξεπέρασε το 2,4%. Συνολικά, κατά τους τρεις τελευταίους μήνες του 2004, η πραγματική αξία των μισθών σημείωσε πτώση της τάξεως του 0,9%. H τελευταία φορά που οι μισθοί στις HΠA κατέγραψαν τόσο μεγάλη πτώση ήταν τους πρώτους μήνες του 1991 όταν η πραγματική τους αξία μειώθηκε κατά 1,1%.» (πηγή internet, www.imerisia.gr)

Όπως είναι φυσικό οι χαμηλοί μισθοί έχουν αρχίσει να επηρεάζουν τα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα στις ΗΠΑ. Οι εργαζόμενοι στην Αμερική είναι υποχρεωμένοι πλέον να δουλεύουν περισσότερο προκριμένου να μπορέσουν να καλύψουν το ολοένα και υψηλότερο κόστος ζωής. Την ίδια στιγμή, γεννάται το ενδεχόμενο της μείωσης στις καταναλωτικές δαπάνες και της ανάσχεσης της οικονομικής ανάπτυξης. «Παρατηρούμε ότι οι χαμηλοεισοδηματίες έχουν αρχίσει να καταφεύγουν σε υπηρεσίες που έχουν δημιουργηθεί για τους ανέργους. Aκόμη και ορισμένοι υπάλληλοι πλήρους απασχόλησης σε εργοστάσια αναγκάζονται να αποτείνονται στα συσσίτια της Πρόνοιας για να τραφούν», δηλώνει ο Μάρκ Κόχαν, στέλεχος του κέντρου πρόνοιας.

«Σε περίπτωση που αυτά τα δεδομένα δεν αναστραφούν, υπάρχει το ενδεχόμενο πολύ μεγαλύτερης μείωσης στις καταναλωτικές δαπάνες από ό,τι αναμέναμε», δηλώνει ο Πολ Aσγουορθ, Aμερικανός αναλυτής της Capital Economics. Aπό την πλευρά των εργαζομένων υπάρχουν δύο επιπλέον λόγοι που μακροπρόθεσμα επιδεινώνουν τη διαπραγματευτική τους θέση: O ένας είναι η παγκοσμιοποίηση και η μεταφορά των θέσεων εργασίας σε χώρες με χαμηλότερους μισθούς (το αποκαλούμενο outsourcing). O δεύτερος λόγος αφορά τον περιορισμό της ισχύος των συνδικάτων. Tο 1983 το 20% των εργαζομένων εκπροσωπείτο στα συνδικάτα. Tο 2004 το ποσοστό αυτό μειώθηκε στο 12,5%. Tα ίδια τα συνδικάτα αποδίδουν το φαινόμενο στις πιέσεις που ασκούν οι επιχειρήσεις για την αποτροπή των συλλογικών διαπραγματεύσεων για τους μισθούς.

3.4 Η Ευρωπαϊκή Ένωση μπροστά στη μεγάλη πρόκληση της εποχής.

3.4.1 Που βαδίζει η Ευρώπη;

Στην παρούσα φάση και έχοντας γνώση για το παγκόσμιο οικονομικό σκηνικό και τη δυσμενή κατάσταση στην οποία έχει εισέλθει ακόμη και η αμερικανική οικονομία η Ευρωπαϊκή Ένωση τίθεται προ μιας ιστορικά μοναδικής ευκαιρίας. Καλείται να αντεπεξέλθει στο κενό ηγεμονίας του πλανήτη. Είναι γεγονός πως μετά την πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού και την παντοκρατορία των ΗΠΑ περάσαμε από ένα διπολικό σύστημα, ΗΠΑ-ΕΣΣΔ, στη νέα μορφή των σχέσεων αυτή του διεθνισμού. Μία αλλαγή η οποία ήρθε τόσο ξαφνικά που κυριολεκτικά βρήκε απροετοίμαστο τον κόσμο και σε τελική ανάλυση ανέτοιμο να δεχθεί μία τόσο ριζική αλλαγή.

Ο μέχρι τότε γνωστός κόσμος άλλαξε συθέμελα και οι ισορροπίες διαταράχθηκαν στο έπακρο. Το αμερικανικό μοντέλο κυριάρχησε σε όλον τον κόσμο ακόμη και στο αντίπαλο, ως τότε, δέος τη Ρωσία. Οι ελπίδες, όμως, για μια νέα εποχή ανάπτυξης και ευημερίας που ευαγγελιζόταν το «αμερικανικό όνειρο» σύντομα αποδείχτηκαν φρούδες. Η έλλειψη αντίπαλου πόλου μετέτρεψε τις ΗΠΑ σε έναν ασύδοτο μονάρχη που δρα πέρα και πάνω από διεθνείς οργανισμούς.

Που βαδίζει όμως η Ενωμένη Ευρώπη;

Σύμφωνα με τον Όσκαρ Λαφονταίν η Ευρωπαϊκή Ένωση ιδρύθηκε με στόχο να βελτιώσει την αποδοτικότητα της οικονομίας και να εξισώσει σε υψηλότερο επίπεδο την ευημερία και την κοινωνική εξασφάλιση του πληθυσμού. Ήδη από τα τέλη του 20^ου αιώνα η επιδίωξη της μεγάλης εσωτερικής αγοράς έχει γίνει πραγματικότητα. Έχει περάσει πια ο καιρός που θεωρούσαμε ως αλλοδαπούς τους Ευρωπαίους γείτονες μας. Ο οικονομικός μας χώρος «ο τόπος μας» λέγεται τώρα Ευρώπη. Η ευδοκίμηση της ευρωπαϊκής οικονομίας καθορίζει την ευδοκίμηση των εθνικών οικονομιών των χωρών μελών.

Η Ευρώπη, όμως, κλυδωνίζεται αυτήν την περίοδο, όχι τόσο από οικονομικά προβλήματα, όσο κυρίως πολιτικά(στο παράρτημα 2 στο τέλος της εργασίας αναφέρονται οι κρίσιμοι σταθμοί στην πορεία της Ε.Ε.). Τα πρόσφατα «όχι» στα δημοψηφίσματα για το ευρωσύνταγμα έφεραν στην επιφάνεια αυτό που ήταν γνωστό σε όλους, ότι η Ευρώπη έχει κρίση ταυτότητας και κενό εξουσίας. Είναι σημαντικό το «όχι» να μην το δούμε σαν άρνηση απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ένωση αλλά ακριβώς το αντίθετο. Η απόρριψη της συνταγματικής συνθήκης της Ε.Ε. δεν σημαίνει απόρριψη της Ευρώπης, ούτε καν της πορείας προς την ευρωπαϊκή ενοποίηση.

Είναι σαφές ότι οι κυβερνήσεις θα πρέπει να λάβουν το νόημα των δημοψηφισμάτων και να προσπαθήσουν να ερμηνεύσουν τα μηνύματα που εκπέμπουν οι λαοί. Η πραγματικότητα είναι αμείλικτη απέναντι σε όλους και αλίμονο αν οι κυβερνώντες την αγνοήσουν.

Οι λαοί λένε ένα ισχυρότατο όχι για την Ευρώπη της σημερινής μορφής, που δεν έχει ούτε πολιτική ούτε στόχους και ένα «ναι» σε μια άλλη Ευρώπη ρυθμιστή των εξελίξεων και παγκόσμιας δύναμης. Σίγουρα, θα ήταν λάθος αν σε αυτό το όχι παραβλέπαμε πλήρως και τα παιχνίδια εξουσίας μέσα στην ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση, κύρια λαμβάνοντας υπόψιν τον παραγκωνισμό της άλλοτε κραταιάς Γαλλίας που είχε σταδιακά επέλθει τα τελευταία χρόνια.

Είναι ένα μήνυμα πως η Ευρώπη δεν μπορεί να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο όταν χειραγωγείται από τις ΗΠΑ, όπως συνέβη στον πόλεμο στο ΙΡΑΚ όπου οι φωνές αντίδρασης της Ε.Ε. για αυτόν τον άδικο πόλεμο παραμερίστηκαν για να μην διαταραχτεί η ισορροπία με την Αμερική.

Είναι, τέλος και ένα ουσιαστικό μήνυμα για αλλαγή πολιτικής, μιας αλλαγής ρήξεων όπου θα πρέπει στο επίκεντρο να έχει το κοινωνικό σύνολο. Αν θέλουμε μια ισχυρή Ευρώπη πρέπει οι έχοντες εξουσία να διασφαλίσουν πρώτιστα, στο μέτρο πάντα του δυνατού, κοινωνική συνοχή. Η ευημερία των πολλών θα οδηγήσει στην ουσιαστική βιώσιμη ανάπτυξη και ύπαρξη της ενωμένης Ευρώπης, αλλά και του κόσμου γενικότερα.

Η δύναμη του «όχι» στη Γαλλία και στην Ολλανδία εξηγείται, λοιπόν, σε ένα άλλο βαθύτερο επίπεδο. Η σκυτάλη περνάει στα χέρια της Ε.Ε. η οποία καλείται τώρα να απαντήσει αν είναι όντως οικονομική ένωση της Ευρώπης ή απλά μία ένωση η οποία ήρθε να υπερασπιστεί τα συμφέροντα λίγων επιχειρήσεων. Η Ε.Ε. δεν κατάφερε να επιτύχει τη μέγιστη δυνατή κοινωνική συνοχή και τώρα οι κοινωνίες την προειδοποιούν και ζητούν διακαώς από αυτή να αλλάξει πολιτική. Σημεία των καιρών για την Ευρώπη είναι η γραφειοκρατία των Βρυξελών, η τεράστια απόχή σε όλες της χώρες της Ευρώπης στις εκλογές για το ευρωκοινοβούλιο, η χρησιμοποίηση των οργάνων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ως άλλοθι των εθνικών κυβερνήσεων, οι συγκαλυπτόμενες αλλά υπαρκτές συγκρούσεις των εθνικών συνταγμάτων με το κοινοτικό δίκαιο, πρόσφατο είναι σε εμάς το θέμα του «βασικού μετόχου», η ανισότητα των κρατών μελών ως δανειστών και οφειλετών, το δημοκρατικό έλλειμμα.

Για να μην είμαστε όμως και ισοπεδωτικοί η αλήθεια είναι πως βήματα έγιναν και γίνονται. Μένει να γίνει κάτι όμως πολύ σημαντικό, η Ευρώπη των επιχειρήσεων πρέπει να δώσει τη θέση της στην Ευρώπη των ανθρώπων, αυτών που εκλέγουν εξουσίες, οι οποίες λογοδοτούν σε αυτούς. Το ευρωσύνταγμα δεν εμποδίζει την εξέλιξη αυτή, αλλά ούτε και τη διευκολύνει. Έτσι εξηγείται πιο εποικοδομητικά η δύναμη του «όχι», ως μία πρόκληση ουσιαστικού εκδημοκρατισμού της Ευρώπης.

3.4.2 Ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην παγκοσμιοποιημένη οικονομία.

Η Ε.Ε. αποτελεί περιφερειακή ευρωπαϊκή ομαδοποίηση μέσα στους κόλπους της οιονεί παγκοσμιοποίησης και αποσκοπεί στην εξασφάλιση πρόσθετων πλεονεκτημάτων για τα κράτη-μέλη της. Με τη λειτουργία της, σε πολλές περιπτώσεις και πολυδιάστατα πεδία ως “κλειστό κάστρο” η Ε.Ε. περιορίζει και δεν προωθεί τη φιλελευθεροποίηση των συναλλαγών και την οικονομική παγκοσμιοποίηση. Αρκεί να υπενθυμηθεί ότι περίπου το 70% του εξωτερικού της εμπορίου είναι διακοινοτικό.

Περισσότερο από τις ΗΠΑ, η Ε.Ε. αποδεικνύεται ανεπαρκής για να διαδραματίσει το ρόλο που έχει εξαγγείλει στα πλαίσια της Ευρώπης. Οι ανεπιτυχέστατες επιλογές της μακροοικονομικής πολιτικής, η αδυναμία της να απαγκιστρωθεί από τις επιθυμίες και επιταγές των ΗΠΑ, ακόμη και για θέματα που άμεσα την αφορούν, η υλοποιούμενη απόφασή της να γκρεμίσει τον ευρωπαϊκό καπιταλισμό με «ανθρώπινο πρόσωπο», η αδιαφορία της για την επίλυση των ζωτικών προβλημάτων στους κόλπους της, όπως είναι η συνεχώς ανερχόμενη ανεργία, η άρνηση των πλουσιότερων οικονομιών της να συμβάλουν με κάποιες θυσίες στην προώθηση της σύγκλισης των λιγότερο αναπτυγμένων κρατών-μελών της, οι σαφείς τάσεις αποικιοκρατίας -κατάκτησης νεοανοιγόμενων αγορών- που υποκρύπτονται κάτω από την απόφαση διεύρυνσής της πριν από την ολοκλήρωση εμβάθυνσής της, η δραστική περικοπή των κονδυλίων της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής, αφού από την έναρξη λειτουργίας της ευνόησε σκανδαλωδώς τις μεγάλες γεωργικές εκμεταλλεύσεις του πλούσιου ευρωπαϊκού Βορρά, και πάνω απ’ όλα η ανοχή της για ολοένα εντεινόμενη ανισοκατανομή στους κόλπους της καθιστούν εξαιρετικά προβληματική την επιβίωσή της, τουλάχιστον με την παρούσα της μορφή.

Τα σημαντικότερα προβλήματα που αντιμετωπίζει σήμερα η Ευρώπη είναι τέσσερα. Πρώτον, την αναθεώρηση και τη συγκέντρωση του πλήθους των ετερογενών νόμων και διατάξεων, που μέχρι τώρα καθόριζαν την οργάνωση της, τους σκοπούς και τις πολιτικές που ακολουθούσε, με ένα νέο Ευρωπαϊκό Σύνταγμα, που θα ανταποκρίνεται καλύτερα στις σύγχρονες καταστάσεις και στις μελλοντικές επιδιώξεις της. Δεύτερον, την πραγματική σύγκλιση ενός μεγάλου αριθμού νέων κρατών-μελών, που γενικά έχουν επίπεδο οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής ανάπτυξης πολύ κατώτερο του μέσου της Κοινότητας. Τρίτον την αναδιοργάνωση της επεκταμένης εσωτερικής αγοράς της, έτσι ώστε να μπορεί να ανταποκριθεί στις νέες συνθήκες παγκοσμιοποίησης της παραγωγής και του επεκτεινόμενου διεθνούς εμπορίου καις συνεπώς, του εντατικότερου ανταγωνισμού. Και τέταρτον, με τα 25 κράτη-μέλη που αριθμεί πλέον η Ευρωπαϊκή Ένωση η προγενέστερη τακτική και ακολουθούμενη πολιτική δεν μπορεί πλέον να ισχύσει και απαιτείται αναθεώρηση και ριζικές αλλαγές.

3.4.3 Η αντικαπιταλιστική ρητορική απειλεί την Ευρώπη.

Το ερώτημα που γεννιέται σήμερα είναι, κατά πόσο είναι δυνατόν να υπάρχει νομισματική ένωση, χωρίς παράλληλα να υφίσταται και πολιτική ένωση; Πρόκειται για ένα ερώτημα που παραμένει ανοιχτό, χωρίς να μπορεί να δοθεί ικανοποιητική απάντηση. Ωστόσο υπάρχει και ένα σχετικό ερώτημα που προκαλεί αμεσότερη ανησυχία. Έχει να κάνει με το εάν και κατά πόσο μία νομισματική ένωση μπορεί να λειτουργήσει σε χώρες στις οποίες απουσιάζει μία ευέλικτη οικονομία της αγοράς. Η συζήτηση που αναπτύσσεται στην Ευρώπη, γύρω από αυτό το θέμα, καθώς και οι επιδόσεις της ευρωπαϊκής οικονομίας γεννούν εύλογες αμφιβολίες.

Στη Γαλλία, πιο συγκεκριμένα, η αντιπαράθεση γύρω από το δημοψήφισμα για το ευρωσύνταγμα σχετιζόταν κυρίως με το κατά πόσο ένα «ναι» ή «όχι» μπορούσε να φέρει πιο κοντά την ήττα του «άγγλο-σαξονικού υπέρ-φιλελευθερισμού». Στη Γερμανία την ίδια στιγμή ο Φ. Μιντεφέρινγκ, επικεφαλής του SPD, έχει επιδοθεί σε ένα ξέσπασμα αντικαπιταλιστικής ρητορείας που θυμίζει πολιτικούς της Αργεντινής στις πλέον λαϊκίστικες στιγμές τους. Όμως, όλοι αυτοί οι στενόμυαλοι πολιτικοί φαίνεται να ξεχνούν ότι η δημιουργία μιας ενοποιημένης οικονομίας της αγοράς είναι ένας από τους βασικότερους στόχους του ευρωπαϊκού οικοδομήματος. Ωστόσο, το πλέον αρνητικό από τα όσα αρνούνται να παραδεχτούν είναι ότι οι οδυνηρές πολιτικές στις οποίες οι Γερμανοί υποτίθεται ότι αντιδρούν αφορούν την ίδια τη διαδικασία της προσαρμογής στην πράξη.

«Από το 1999, το κόστος εργασίας ανά εργαζόμενο έχει μειωθεί κατά 12% σε σχέση με το αντίστοιχο της Γαλλίας και κατά 15% σε σύγκριση με το αντίστοιχο της Ιταλίας. Ως αποτέλεσμα στο ίδιο διάστημα ο όγκος των γερμανικών εξαγωγών έχει αυξηθεί κατά 47%, έναντι 25% και 12% αντιστοίχως για τη Γαλλία και την Ιταλία. Βεβαίως, στη Γερμανία, η εσωτερική ζήτηση παραμένει αδύναμη, εν μέρει επειδή ο πληθωρισμός βρίσκεται σε τόσο χαμηλά επίπεδα ενώ τα πραγματικά επιτόκια σε αρκετά υψηλά. Και αυτό όμως είναι φαινόμενο αναπόφευκτο στα πλαίσια μια νομισματικής ένωσης».(πηγή internet, www.imerisia.gr).

Είναι, μάλιστα, αλήθεια ότι ανάμεσα στις χώρες της ευρωζώνης η πλέον ευάλωτη είναι η Ιταλία. Η σύνθεση των εξαγωγών της την αφήνει εκτεθειμένη στον ανταγωνισμό από τις χώρες της Ανατολικής Ασίας που παρουσιάζουν ιδιαίτερα χαμηλό κόστος. Παρ’ όλα αυτά, η πρόσφατη υποχώρησή της σε επίπεδο ανταγωνιστικότητας στο εσωτερικό της Ευρώπης επιδεινώνει τα προβλήματά της.

Σε κάθε περίπτωση, οι πολιτικοί των κρατών της ευρωζώνης οφείλουν να εξηγήσουν ότι η νομισματική ένωση δεν αποτελεί μία οδό για την παράκαμψη της αγοράς αλλά, αντιθέτως, καθιστά την αίσθηση ευθύνης απέναντι στις δυνάμεις της αγοράς ακόμη πιο επιτακτική. Ο ιδιωτικός τομέας στη Γερμανία εξοπλίζει τη χώρα ώστε να κατορθώσει να αντεπεξέλθει στις προκλήσεις που βρίσκονται ενώπιον της.

Το παραπάνω ισχύει πολύ λιγότερο για την κυβέρνησή της ενώ δεν ισχύει καθόλου για την κυβέρνηση της Ιταλίας. Η μοναδική ελπίδα για μελλοντική επιτυχία εντοπίζεται στην επιτάχυνση των μεταρρυθμίσεων με προσανατολισμό την αγορά. Οι «άκαμπτες» οικονομίες ασκούν τεράστιες πιέσεις στην ίδια τη νομισματική ένωση. Αυτό το οποίο διακυβεύεται στις μεγάλες χώρες είναι ιδιαίτερα σημαντικό ώστε να επιτρέπει την ανοχή σε αυτού του είδους τις εκδηλώσεις λαϊκισμού.

Δεν χρειάζεται ιδιαίτερη ικανότητα κανείς για να καταλάβει ότι το πολιτικό σκηνικό στη Ευρώπη έχει αλλάξει. Ενώ μέχρι πριν μερικά χρόνια ήταν ο χώρος της παραδοσιακής Δεξιάς που είχε σοβαρό πρόβλημα ιδεολογικής ταυτότητας και πολιτικού προσανατολισμού, καθώς η σοσιαλδημοκρατία είχε «καταλάβει» το χώρο του λεγόμενου «κοινωνικού κέντρου», τώρα οι οδύνες έχουν διοχετευτεί στην αντίπερα όχθη. Όμως, αυτό μάλλον ήταν λίγο ως πολύ αναμενόμενο, διότι ο διαγωνισμός και των δύο παρατάξεων για το ποια θα εξυπηρετήσει καλύτερα τους στόχους της ανταγωνιστικότητας και της ελεύθερης αγοράς, δημιούργησε ένα τεράστιο κενό στα αριστερά του πολιτικού σκηνικού.

3.4.4 Το ευρώ σε φθίνουσα πορεία στις διεθνείς αγορές.

Η δυναμική που εμφάνιζε το ευρώ από τη μέρα γένεσής του ως και λίγο καιρό πριν(Μάιος 2005) φαίνεται πως σταδιακά αρχίζει να φθίνει. Το ευρώ μέρα με τη μέρα εξασθενεί στις διεθνείς αγορές κεφαλαίων, πράγμα που αποδεικνύεται από τη διολίσθηση του κοινού νομίσματος έναντι του δολαρίου όσο και από τη βαθμιαία αλλά σταθερή υποχώρηση των τιμών των ευρωπαϊκών ομολόγων.

Ο πληθωρισμός στην ευρωζώνη διαμορφώθηκε στο 1,9% το Μάιο, υποχωρώντας κάτω από το ελάχιστο όριο του 2% που είχε θέσει ως στόχο η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα. Η εξασθένιση των πληθωριστικών πιέσεων ευνοεί τοποθετήσεις σε ομόλογα όμως αυτή τη φορά δεν αποτέλεσε κίνητρο.

Η πτώση της δημοτικότητας του κοινού ευρωπαϊκού νομίσματος αντανακλάται και στην ισοτιμία του με το αμερικανικό δολάριο που έχει πάρει εδώ και αρκετό καιρό την κατιούσα. Η τάση φυγής των επενδυτών μακριά από το ευρώ είναι πλέον μία πραγματικότητα, που σημειώνουν όλο και περισσότεροι αναλυτές.

3.4.5 Η ευρωπαϊκή κρίση προκαλεί αμηχανία και στις ΗΠΑ.

Στο παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον οι απότομες μεταβολές σε μία περιοχή μπορεί να προκαλέσουν ριζικές αλλαγές σε όλο τον πλανήτη, πόσο μάλλον όταν ένας ισχυρός πόλος όπως αυτός της Ε.Ε. διέρχεται κρίση. Ακριβώς αυτή τη λογική των συγκοινωνούντων δοχείων φοβούνται στην Αμερική μετά τις εξελίξεις στην Ευρώπη.

Η αρχική ευφορία στην αντίπερα όχθη του Ατλαντικού αναφορικά με την απόρριψη της Συνταγματικής Συνθήκης που εκφράστηκε από τον αρθρογράφο Μπιλ Κρίστολ έδωσε στη συνέχεια τη θέση της σε έναν έντονο προβληματισμό. Οι ανατροπές ισορροπιών που μπορεί να προκύψουν από την εξέλιξη της ευρωπαϊκής κρίσης προβάλουν σήμερα για την Ουάσιγκτον ως πιο επίφοβες από μία δύστροπη και ανταγωνιστική γαλλογερμανική Ευρώπη, που υπήρχε περισσότερο ως ρητορική παρά ως πραγματική δυναμική.

Η συνεργασία και η ενοποίηση της Δυτικής Ευρώπης υπήρξε στη γέννησή της αποτέλεσμα κυρίως αμερικανικών πιέσεων για την καλύτερη διαχείριση του σχεδίου Μάρσαλ και για την εξισορρόπηση της σοβιετικής συμβατικής υπεροχής. Σήμερα, φαίνεται και πάλι ότι η περιφρούρηση της ευρωπαϊκής συνοχής, αλλά και η ενίσχυσή της ώστε να αντέξει τις προκλήσεις της διεύρυνσης είναι στρατηγικής σημασίας για τις ΗΠΑ.

Η κατοχύρωση των ζωτικών συμφερόντων της Ουάσιγκτον στην Ευρύτερη Μέση Ανατολή, στην πρώην ΕΣΣΔ και στη ΝΑ Ευρώπη προϋποθέτει μια Ε.Ε. ικανή να συνεχίσει τη διεύρυνση και να επωμισθεί, κατά κύριο λόγο, το βάρος της σταθεροποίησης χωρών και περιοχών με αυξημένη γεωπολιτική αξία για τις ΗΠΑ.

Με δύο λόγια οι ΗΠΑ χρειάζονται μια Ε.Ε. που να θέλει, και να μπορεί να εντάξει ως πλήρη μέλη σε ένα όχι πολύ μακρινό μέλλον Ουκρανία, Μολδαβία, Λευκορωσία, Γεωργία και Αρμενία. Η Ουάσιγκτον γνωρίζει πολύ καλά ότι χωρίς την ευρωπαϊκή εναλλακτική στρατηγική επιλογή οι χώρες αυτές δεν θα χειραφετηθούν ποτέ από την ηγεμονία της Μόσχας. Η ευρωπαϊκή προοπτική αποτελεί, μάλλον, τη μόνη ελπίδα των ΗΠΑ να μετατραπεί η σημερινή παρατεταμένη εκεχειρία σε Βοσνία, Κοσσυφοπέδιο και ΠΓΔΜ σε οριστικό καθεστώς. Διαφορετικά οι ΗΠΑ δεν θα απεμπλακούν από μέτωπα έντασης που δεν αφορούν ζωτικά συμφέροντά τους.(πηγή internet, www.in.gr).

Η ευρωπαϊκή προοπτική είναι το μόνο «Δίχτυ Ασφαλείας», ώστε η Τουρκία να απορροφήσει τους αποσταθεροποιητικούς κραδασμούς των εξελίξεων στο Ιράκ, χωρίς να κλυδωνισθεί και να χάσει την αξία της ως έρεισμα της Δύσης. Αποσταθεροποίηση της Τουρκίας σημαίνει κατάρρευση κάθε προσπάθειας διαμόρφωσης μιας συνολικής Νέας Τάξης Πραγμάτων στην Ευρύτερη Μέση Ανατολή.(πηγή internet, www.in.gr).

Η σύγκρουση της άνοιξης του 2003 με πρωταγωνιστές το Παρίσι και το Βερολίνο εξόργισε σημαντικά την Ουάσιγκτον, αλλά ετέθη πολύ γρήγορα υπό έλεγχο. Η Γερμανία έσπευσε στις αρχές του 2004 να προσυπογράψει την αμερικανική στρατηγική για την Ευρύτερη Μέση Ανατολή και η Γαλλία πριν από μερικούς μήνες υπήρξε ο προθυμότατος σύμμαχος των ΗΠΑ στην πίεση που εξανάγκασε τη Συρία να αποχωρήσει από το Λίβανο. Φαίνεται επομένως ότι, σήμερα, οι ΗΠΑ δεν φοβούνται μια χειραφέτηση – διαφοροποίηση της Ε.Ε.. Αντίθετα φοβούνται ότι μια παρατεταμένη ευρωπαϊκή εσωστρέφεια και παράλυση μπορεί να παγώσει, αν όχι να ματαιώσει, τη διεύρυνση και να πολλαπλασιάσει απρόβλεπτα το κόστος των αμερικανικών επιλογών την Ευρύτερη Μέση Ανατολή, στη πρώην ΕΣΣΔ και τον Καύκασο.

3.5 Ασιατικές οικονομίες. Το αντίπαλο δέος;.

Οι ασιατικές οικονομίες φαντάζουν σαν το φόβητρο, στον αναπτυγμένο δυτικό κόσμο(ΗΠΑ – Ε.Ε.). Τα φθηνά εργατικά χέρια, αλλά και τα φθηνά προϊόντα, κακής ποιότητας είναι η αλήθεια πολλές φορές, προκαλούν πονοκεφάλους στις δυτικές κυβερνήσεις. Τα οικονομικά στοιχεία, όμως, της τελευταίας περιόδου που διανύσαμε κάθε άλλο παρά ικανοποιητικά εμφανίζονται και για τις ασιατικές «τίγρεις». Προβλήματα φαίνεται να αντιμετωπίζουν σχεδόν το σύνολο των χωρών, μηδέ εξαιρουμένης της Ιαπωνίας. Εξαίρεση αποτελεί η Κίνα η οποία φαίνεται ικανή να ανατρέψει ισορροπίες και συσχετισμούς στο παγκόσμιο οικονομικό σύστημα.

3.5.1 Πτωτική η εικόνα των οικονομιών και στις ασιατικές «τίγρεις».

Οι χρηματοοικονομικές αγορές της Ασίας εμφανίζονται ασταθείς καθώς οι ρυθμοί ανάπτυξης των ασιατικών οικονομιών σημείωσαν σημαντική επιβράδυνση στο πρώτο τρίμηνο του 2005. Διαψεύστηκαν με αυτόν τον τρόπο οι προσδοκίες για μεγαλύτερη ανεξαρτησία από τις εξαγωγές τους. Ακόμη και σήμερα, οι ασιατικές οικονομίες εξακολουθούν να εξαρτώνται από τους αμερικάνους καταναλωτές και από τον οικονομικό κύκλο παγκοσμίως. Προσδοκάται, ωστόσο, ότι η επιβράδυνση των οικονομιών το διάστημα, Ιανουάριος – Μάρτιος 2005, θα αποδειχθεί προσωρινή, αφού η αμερικανική οικονομία ξαναβρίσκει, έστω και με αργούς ρυθμούς τη δυναμική της, η οικονομία της Κίνας τρέχει ακόμη με ισχυρούς ρυθμούς και οι τιμές του πετρελαίου, φαίνονται πιο σταθερές.

Σύμφωνα με τις προβλέψεις του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου η αύξηση του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος των Ασιατικών Χωρών πιθανότατα θα περιοριστεί στο 5,25% τον τρέχοντα χρόνο από 6,25% το 2004. Εδώ θα πρέπει να διευκρινιστεί, ότι η αύξηση του ΑΕΠ της αναδυόμενης Ασίας θα είναι της τάξεως του 6,5% το 2005, χαμηλότερη από το 7% που είχε αρχικά προβλεφθεί από το IMF. Ο προσδιορισμός του IMF για την αναδυόμενη Ασία περιλαμβάνει τις εξής χώρες: Κίνα, Ινδία, Χονγκ Κονγκ, Σιγκαπούρη, Ταϊβάν, Ινδονησία, Μαλαισία, Φιλιππίνες και Ταϊλάνδη.

Αυτή τη στιγμή, οι τρεις μεγαλύτεροι κίνδυνοι που εμφανίζονται μπροστά στις οικονομίες της Ασίας είναι οι υψηλές τιμές του πετρελαίου, οι διεθνείς ανισορροπίες των ισοζυγίων τρεχουσών συναλλαγών και η μείωση της ζήτησης στις ανεπτυγμένες χώρες, αφού αυτές αποτελούν τις κυριότερες αγορές για τα ασιατικά προϊόντα. Όσο η εγχώρια ζήτηση παραμένει εύθραυστη, γεγονός που υποδηλώνεται και από τα αυξανόμενα πλεονάσματα στα ισοζύγια τρεχουσών συναλλαγών των χωρών της Ασίας, τόσο οι ασιατικές «τίγρεις» θα εξαρτώνται από τους αναπτυξιακούς ρυθμούς της παγκόσμιας αγοράς. Το Δ.Ν.Τ. όμως προειδοποιεί ότι «οι πιέσεις προστατευτισμού πρέπει να παραμείνουν υπό έλεγχο», αναφερόμενο κυρίως στην απόφαση των ΗΠΑ να επιβάλλουν ποσοστώσεις στις εισαγωγές υφασμάτων από την Κίνα.

3.5.2 Η άνοδος της Κίνας προκαλεί αναστάτωση στον κόσμο.

Ο Ναπολέων είχε πει «αφήστε την Κίνα να κοιμάται, διότι όταν ξυπνήσει ο κόσμος θα αρχίσει να τρέμει». Η στιγμή αυτή προφανώς έχει φθάσει. Μόνο πέντε μήνες άντεξε η Ευρωπαϊκή Ένωση τον ελεύθερο ανταγωνισμό με την Κίνα. Η Ε.Ε. απείλησε την κινέζικη κυβέρνηση με τελεσίγραφο 15 ημερών, ότι αν δεν αυξήσει τους δασμούς που επιβαρύνουν τις εξαγωγές της στα μπλουζάκια μακό και στα λινά υφάσματα, θα επαναφέρει τις ποσοστώσεις που καταργήθηκαν την πρωτοχρονιά του 2005.

Το πεντάμηνο Ιανουαρίου – Μαΐου οι ευρωπαϊκές εισαγωγές από φθηνά κινέζικα προϊόντα αυξήθηκαν τόσο πολύ ώστε δημιούργησαν κλαδικά αλλά και κοινωνικά προβλήματα σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες.

Οι Έλληνες δημοσιογράφοι που συνόδευσαν τον υπουργό Εθνικής Οικονομίας στο Τόκιο εντυπωσιάστηκαν από τον πανικό που διακατέχει τους Γιαπωνέζους από το ξύπνημα της Κίνας. Διαπίστωσαν ότι το μεγαλύτερο πρόβλημα της Ιαπωνίας, των Ιαπώνων κυβερνητικών αλλά και των επιχειρηματιών είναι πως θα ανταγωνισθούν του Κινέζους, η ανησυχία αυτή αφορά και τον στρατιωτικό τομέα.

Δυστυχώς, η Κίνα δεν μπορεί να αντιμετωπισθεί στον ελεύθερο ανταγωνισμό. Ακόμη και αν οι Κινέζοι αυξήσουν το κόστος των προϊόντων τους για να μην πουλάνε στις ευρωπαϊκές αγορές, η Κίνα απέδειξε ότι μπορεί, και θα το κάνει, να καταλάβει την αγορά με φθηνά προϊόντα ανεκτής ποιότητας.

3.5.3 Η ανατίμηση του γιουάν και οι διεθνείς ανισορροπίες.

Καθώς ο πρώτος ενθουσιασμός από την ανατίμηση του γιουάν εξανεμίζεται, είναι ώρα να αξιολογηθεί ψύχραιμα η σημασία της κίνησης για την Κίνα, τις ΗΠΑ και την παγκόσμια οικονομία.

Το ερώτημα κλειδί είναι κατά πόσο η ανατίμηση θα αμβλύνει τις διεθνείς εμπορικές ανισορροπίες. Το εμπορικό έλλειμμα των ΗΠΑ που υπερβαίνει τα 700δις δολάρια είναι εννεαπλάσιο από το εμπορικό πλεόνασμα της Κίνας. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι το κατά πόσο οι ανατιμήσεις θα μειώσουν το κινέζικο εμπορικό πλεόνασμα οριακά μόνο θα επηρεάσει τη μεγαλύτερη ανισορροπία, δηλαδή το εμπορικό έλλειμμα των ΗΠΑ. Το εμπορικό έλλειμμα αντιστοιχεί σε εισροές κεφαλαίων και οι εισροές κεφαλαίων αντιστοιχούν στη διαφορά ανάμεσα στις εθνικές επενδύσεις και τις εθνικές αποταμιεύσεις. Για αυτό και συνήθως, όταν το δημοσιονομικό έλλειμμα αυξάνεται(οπότε οι αποταμιεύσεις μειώνονται), αυξάνεται και το εμπορικό έλλειμμα. Ούτε ο πρόεδρος Μπους, ούτε ο Υπουργός Οικονομικών Σνόου εξήγησαν πως θα κατορθώσει να αλλάξει το Πεκίνο αυτή τη βασική εξίσωση.(Τζόζεφ Στιγκλιτζ, εφημερίδα «ΗΜΕΡΗΣΙΑ», 30-31/7/05).

Υπάρχει ένας μύθος δήθεν αμοιβαίας εξάρτησης. Ότι η Κίνα χρειάζεται να εξάγει αγαθά στις ΗΠΑ, οι οποίες χρειάζονται το κινέζικο χρήμα για να καλύψουν το έλλειμμα τους. Αλλά η Κίνα μπορεί εύκολα να αντικαταστήσει την απώλεια των εξαγωγών προς τις ΗΠΑ, και η ευμάρεια των πολιτών της να αυξηθεί περαιτέρω, αν κάποια από τα χρήματα που δανείζει στην Αμερική κατευθυνθούν στη δική της ανάπτυξη. Η Κίνα έχει τεράστιες επενδυτικές ανάγκες. Αν η κυβέρνησή της πρόκειται να δανείσει χρήματα, γιατί να μη χρηματοδοτήσει τη δική της ανάπτυξη; (Τζόζεφ Στιγκλιτζ, εφημερίδα «ΗΜΕΡΗΣΙΑ», 30-31/7/05).

Υπάρχει, όμως, και ένας δεύτερος μύθος, ότι η Κίνα θα ωφεληθεί από την απελευθέρωση της ισοτιμίας της, επιτρέποντας στις δυνάμεις της αγοράς να καθορίσουν την τιμή. Όμως, καμία οικονομία της αγοράς δεν έχει προκαταβολικά δεσμευθεί για τις επεμβάσεις της στις ισοτιμίες. Ακόμη περισσότερο, καμία οικονομία την αγοράς δεν έχει προκαταβολικά δεσμευθεί για τις μακροοικονομικές επεμβάσεις της. Η αλήθεια είναι ότι το κινέζικο «μείγμα» παρέμβασης του κράτους στην οικονομία έχει ωφελήσει τους πολίτες της χώρας. Δεν είναι μόνο ότι τα εισοδήματα αυξάνονται με το εκπληκτικό 9% ετησίως και ότι οι υψηλοί ρυθμοί έχουν διατηρηθεί περισσότερο από 20 χρόνια, αλλά και το ότι οι καρποί της ανάπτυξης αυτής διαχέονται. Από το1981 έως το 2001, 422 εκατομμύρια Κινέζοι ξέφυγαν από την (απόλυτη) φτώχεια.(Τζόζεφ Στιγκλιτζ, εφημερίδα «ΗΜΕΡΗΣΙΑ», 30-31/7/05).

Την ίδια στιγμή, η αμερικανική οικονομία αναπτύσσεται με το ένα τρίτο της ταχύτητας αυτής της Κίνας. Η φτώχεια αυξάνεται και τα εισοδήματα του μέσου νοικοκυριού, σε πραγματικούς όρους, υποχωρούν. Οι συνολικές καθαρές καταθέσεις των ΗΠΑ είναι πολύ λιγότερες από αυτές της Κίνας. Η συνεισφορά μηχανικών και επιστημόνων στην κινέζικη παραγωγή είναι πολύ μεγαλύτερη από ό,τι χρειάζεται, ώστε να είναι ανταγωνιστική στην παγκόσμια οικονομία, ενώ η Αμερική περικόπτει τις δαπάνες της για τη βασική έρευνα και αυξάνει τις αμυντικές δαπάνες. Τούτων λεχθέντων, οι ηγέτες της Κίνας νοιώθουν ότι μάλλον δεν χρειάζονται συμβουλές από τις ΗΠΑ για να διαχειριστούν τη συναλλαγματική ισορροπία του γουάν ή την οικονομία τους. (Τζόζεφ Στιγκλιτζ, εφημερίδα «ΗΜΕΡΗΣΙΑ», 30-31/7/05).

4. Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΜΙΚΡΩΝ ΚΑΙ ΥΠΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΧΩΡΩΝ ΣΤΟ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΜΕΝΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ.

4.1 Πως βλέπουν οι Έλληνες την παγκοσμιοποίηση;

Μία πρώτη ένδειξη για το πώς βλέπουν οι Έλληνες πολίτες την παγκοσμιοποίηση, σε σχέση με τους υπόλοιπους Ευρωπαίους, προκύπτει από την έρευνα του ευρωβαρομέτρου, του Σεπτεμβρίου του 2004. Όπως θα φανεί και με την ανάλυση της έρευνας, εξαιρετικά επιφυλακτικοί εμφανίζονται οι Έλληνες απέναντι στην ανάπτυξη της παγκοσμιοποίησης, όπως τουλάχιστον φαίνεται από τα αποτελέσματα της Κοινοτικής Δημοσκόπησης «Ευρωβαρόμετρο». Αναμφίβολα η έρευνα δεν είναι τίποτα παραπάνω από κάποια νούμερα για τα οποία όλοι μας έχουμε τις επιφυλάξεις και τις διαφωνίες μας. Στόχος μου δεν είναι να αναλύσω το σύνολο της έρευνας, αυτό ουσιαστικά γίνεται στις επόμενες ενότητες του κεφαλαίου, αλλά να μπορέσουμε μέσω των στατιστικών στοιχείων να διαμορφώσουμε μια πιο σφαιρική εικόνα για την ελληνική κοινή γνώμη.

Συγκεκριμένα το 51% των Ελλήνων κρίνει τη δημιουργία μίας πραγματικής παγκόσμιας αγοράς αρνητική ενώ το 47% θετική. Στις υπόλοιπες 24 χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η εικόνα είναι αρκετά διαφορετική. Το 63% δηλώνουν θετικοί ως προς αυτή την προοπτική, ενώ μόλις το 29% δηλώνουν την αντίθεση τους με αυτή.

Το 15% των Ελλήνων θεωρούν ότι η Ελλάδα είναι πολύ ανοιχτή έναντι της διεθνούς οικονομίας, ενώ το 48% θεωρεί ότι είναι πολύ κλειστή. Το 35% θεωρεί ότι απλά είναι προσαρμοσμένη στις διεθνείς ανάγκες, ενώ το 2% δηλώνει άγνοια για το συγκεκριμένο θέμα. Αντιστοίχως, το 20% της κοινής γνώμης των χωρών της Ένωσης θεωρεί ως πολύ ανοιχτή την οικονομία της χώρας της, το 31% πολύ κλειστή και το 41% ότι είναι προσαρμοσμένη στις διεθνείς ανάγκες. Οι Ευρωπαίοι πολίτες θεωρούν ότι χρειάζονται περισσότεροι κανόνες σχετικά με την ανάπτυξη της παγκοσμιοποίησης. Μόνο το 20% κρίνει ως ικανοποιητικό το υπάρχον κανονιστικό πλαίσιο, σε αντίθεση με το 56% που επιθυμεί περισσότερους κανόνες. Οι Έλληνες ακολουθούν την άποψη των Ευρωπαίων συμπολιτών τους με ποσοστά 29% και 67% αντίστοιχα. Λιγότερους κανόνες θεωρούν ότι χρειάζονται το 17% των Ευρωπαίων και το 10% των Ελλήνων πολιτών. Επιπρόσθετα, το 58% των Ελλήνων θεωρεί την παγκοσμιοποίηση απειλή για την απασχόληση και τις εθνικές επιχειρήσεις ενώ το 40% κρίνει ότι αποτελεί μία καλή ευκαιρία. Τα ποσοστά των Ευρωπαίων συμπολιτών μας είναι 39% και 56% αντιστοίχως.

Αρκετά διαφορετική ήταν η άποψη των Ελλήνων έναντι των άλλων Ευρωπαίων σχετικά με τις επιπτώσεις που θα έχει στην κάθε χώρα η παγκοσμιοποίηση. Έτσι, το 52% των Ελλήνων την αντιμετωπίζει αρνητικά, σε αντίθεση με το 57% των Ευρωπαίων ενώ θετικό φέρεται το 41% των Ελλήνων, έναντι του 57% των υπολοίπων. Στο σημείο αυτό, αξίζει να σημειωθεί ότι οι Έλληνες είναι πιο επιφυλακτικοί ακόμα και στις επιπτώσεις που μπορεί να έχει η παγκοσμιοποίηση ακόμη και στις πολιτιστικές ανταλλαγές. Αντίθεση απόψεων παρουσιάζεται και στο ερώτημα ποιοι θα ωφεληθούν από την παγκοσμιοποίηση. Στην Ελλάδα θεωρούν ότι η παγκοσμιοποίηση θα αποβεί υπέρ των καταναλωτών σε ποσοστό 45% ενώ θεωρεί ότι δρα 54% εναντίον τους. Τα αντίστοιχα ποσοστά των Ευρωπαίων πολιτών είναι 64% και 33%. Σε σχέση με τις διεθνείς χρηματαγορές, το 80% των Ευρωπαίων και το 71% των Ελλήνων θεωρούν ότι η παγκοσμιοποίηση είναι υπέρ τους. Επίσης, η ευρωπαϊκή κοινή γνώμη, κατά ποσοστό 77%, όπως και η ελληνική, κατά ποσοστό 82%, εκτιμούν ότι η παγκοσμιοποίηση θα αποβεί προς όφελος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στο ερώτημα αν η παγκοσμιοποίηση επωφελεί τις πολυεθνικές εταιρίες, θετικά απαντά το 87% των Ευρωπαίων και το 92% των Ελλήνων, ενώ στο ερώτημα αν η παγκοσμιοποίηση θα είναι θετική για τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, η εικόνα αντιστρέφεται, αφού θετικά απαντά μόνο το 38% των Ευρωπαίων και το 25% των Ελλήνων.

Ενδεικτική των αμφιβολιών που έχουν τόσο οι Ευρωπαίοι όσο και οι Έλληνες σε σχέση με την αντιμετώπιση του φαινομένου της παγκοσμιοποίησης, είναι η δυσπιστία που έχουν έναντι των πολιτικών κομμάτων αλλά και των συνδικάτων. Συγκεκριμένα, στο ερώτημα αν τα πολιτικά κόμματα, γενικώς, έχουν λίγη, πολλή, ή την πρέπουσα επιρροή έναντι του φαινομένου της παγκοσμιοποίησης, το 59% των Ελλήνων απαντά ότι δεν έχουν καμία επιρροή, το 29% ότι έχουν πολλή επιρροή και το 9% ότι έχουν την πρέπουσα επιρροή. Αναλόγως, η ευρωπαϊκή κοινή γνώμη πιστεύει σε ποσοστό 35% ότι τα πολιτικά κόμματα δεν έχουν αρκετή επιρροή, σε ποσοστό 30% ότι έχουν πολλή επιρροή, ενώ το 27% κρίνει ότι έχουν την πρέπουσα επιρροή. Σε ό,τι αφορά τα συνδικάτα, τόσο η ευρωπαϊκή κοινή γνώμη (55%) όσο και η ελληνική (67%) πιστεύουν ότι δεν έχουν σημαντική επιρροή σε σχέση με το φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης. Αντίθετα, το 62% της ευρωπαϊκής κοινής γνώμης και το 73% των Ελλήνων θεωρούν ότι μεγάλη επιρροή ασκούν οι πολυεθνικές εταιρίες.

Τέλος, σε ό,τι αφορά τα κινήματα κατά της παγκοσμιοποίησης, το 49% των Ευρωπαίων και το 62% των Ελλήνων θεωρούν ότι δεν επηρεάζουν τη διαδικασία της παγκοσμιοποίησης. Αντιθέτως, το 54% των Ευρωπαίων και το 73% των Ελλήνων θεωρούν ότι οι χώρες τους δεν έχουν αρκετή επιρροή έναντι της παγκοσμιοποίησης. Επίσης, το 75% των Ευρωπαίων όπως και των Ελλήνων πιστεύουν ότι οι ΗΠΑ έχουν μεγάλη επιρροή έναντι του φαινομένου αυτού. Σχετικά με τα κινήματα κατά της παγκοσμιοποίησης, το 51% των Ευρωπαίων δεν δείχνουν εμπιστοσύνη προς αυτά και δεν πιστεύουν ότι θα μπορούσαν να στρέψουν την παγκοσμιοποίηση προς τη σωστή κατεύθυνση. Στην Ελλάδα το αντίστοιχο ποσοστό είναι 44%, ενώ το 54% θεωρεί ότι τα κινήματα κατά της παγκοσμιοποίησης μπορούν να τη στρέψουν προς τη σωστή κατεύθυνση.

Σαν επίλογο αυτής της έρευνας θα πρέπει να σημειώσουμε και πάλι ότι η συγκεκριμένη έρευνα, όπως και κάθε παρόμοια έρευνα, δείχνει μία εικόνα, μία διαμορφούμενη κοινή γνώμη τη δεδομένη στιγμή χωρίς να αντικατοπτρίζει κατ’ ανάγκη πλήρως την πραγματικότητα. Πρέπει να είμαστε ιδιαίτερα επιφυλακτικοί, κριτικοί, ακόμα και επικριτικοί. Ωστόσο, το χρήσιμο στοιχείο από τέτοιου είδους έρευνες είναι αυτό το κάτι παραπάνω που έρχεται να προσθέσει στην υπάρχουσα γνώση. Είτε πρόκειται με τα συμπεράσματα της έρευνας η γνώση να συμπληρωθεί και να πάρει μια πιο ολοκληρωμένη μορφή, είτε, γιατί όχι, ακόμα και να ανοίξει ένα διάλογο διαφωνίας και γόνιμης αντιπαράθεσης που θα έχει επίσης, εποικοδομητικά αποτελέσματα.

Στη συγκεκριμένοι έρευνα αν κάτι θα πρέπει να κρατήσουμε είναι το γεγονός ότι η ελληνική κοινή γνώμη εμφανίζεται διχασμένη απέναντι στο φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης, και αυτό αναμφίβολα είναι μία ένδειξη που δείχνει ότι έστω και σε πρώτη φάση, για τους Έλληνες, η παγκοσμιοποίηση αποτελεί πεδίο ζύμωσης και προβληματισμού και ότι από μια πιο προσεκτική ανάγνωση των αποτελεσμάτων οι Έλληνες πολίτες εμφανίζονται πιο ώριμοι από τους αντίστοιχους Ευρωπαίους.

4.2 Το συγκριτικό πλεονέκτημα της Ελλάδας υπό αίρεση; Αλλάζει ο χάρτης των Βαλκανίων.

Ένα από τα γεωπολιτικά πλεονεκτήματα της Ελλάδας, όπως αναφέρθηκε και στην Εισαγωγή, είναι το γεγονός ότι μέχρι και σήμερα είναι η μοναδική χώρα των Βαλκανίων που είναι ισότιμο μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το πλεονέκτημα αυτό μπορεί και να τεθεί υπό αμφισβήτηση από τις υπό ένταξη χώρες των Βαλκανίων, τη Ρουμανία και τη Βουλγαρία. Για την Ελλάδα αποτελεί στρατηγική επιλογή η διεύρυνση της Ε.Ε. προς ανατολάς. Ωστόσο, αν η χώρα μας επιθυμεί να μη ανατραπεί ο κυρίαρχος ρόλος της στην περιοχή πρέπει δείξει την ίδια υπευθυνότητα και μετά το πέρας των ενταξιακών διαδικασιών για τις δύο αυτές χώρες. Είναι πολύ σημαντικό για την Ελλάδα να έχει δύο συμμάχους στην Ε.Ε., οι οποίοι προφανώς και θα επιθυμούν την πρόοδο και την ασφάλεια της ευρύτερης περιοχής των Βαλκανίων.

Η ένταξη της Βουλγαρίας και της Ρουμανίας στην Ε.Ε. αναμένεται να αλλάξει σημαντικά τον βαλκανικό χάρτη. Η συνθήκη προσχώρησης των εν λόγω χωρών υπογράφτηκε στις 25 Απριλίου 2005 στο Λουξεμβούργο. Η ένταξη είναι προγραμματισμένη για τον Ιανουάριο του 2007, δηλαδή σε 1,5 χρόνο από σήμερα. Αυτό σημαίνει, κατ’ αρχήν, ότι η Ελλάδα χάνει το προνόμιο να είναι η μοναδική χώρα μέλος της Ε.Ε. από το βαλκανικό χώρο. Ωστόσο, η ένταξη των δύο χωρών θα συμβάλλει στην ενίσχυση της ασφάλειας στην περιοχή του Αίμου και θα δώσει κίνητρο στις χώρες των Δυτικών Βαλκανίων να επιταχύνουν τις μεταρρυθμίσεις και να προσαρμόσουν τη συμπεριφορά τους στο ευρωπαϊκό πλαίσιο. Εντούτοις, με εξαίρεση την Κροατία, η απόσταση που έχουν να διανύσουν κράτη όπως η Αλβανία και η Βοσνία Ερζεγοβίνη είναι τεράστια, αν και στο σημείο αυτό είναι σκόπιμο να τονιστεί πως η ένταξη της Ρουμανίας και της Βουλγαρίας ήταν πρωτίστως πολιτική βάζοντας σε δεύτερη μοίρα την επίτευξη των Ευρωπαϊκών κριτηρίων. Κάτι εξάλλου που κυρίως στην περίπτωση της Ρουμανίας φάνταζε ιδιαίτερα αμφίβολο.(εφημερίδα Ελεύθερος Τύπος, 11/6/2005)

Η Ελλάδα έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην απόφαση για την είσοδο των δύο κρατών στην Ε.Ε. και ήταν αυτή που υπέβαλε το 2002 την πρόταση για να διασφαλιστεί το 2007 ως ημερομηνία ένταξης. Επί ελληνικής προεδρίας συμφωνήθηκε η ολοκλήρωση των ενταξιακών διαπραγματεύσεων ως το τέλος του 2004. Οι δύο χώρες αναγνωρίζουν την ελληνική συμβολή και οι ηγεσίες τους δηλώνουν ευγνωμονούσες, όμως το πως θα συμπεριφερθούν ως ισότιμα κράτη μέλη απέναντι στην Ελλάδα παραμένει άγνωστο.

Η Ελλάδα ευελπιστεί ότι θα ενδυναμωθεί η βαλκανική διάσταση της Ε.Ε. και η περιφερειακή συνεργασία, πάντα προς όφελος των ελληνικών συμφερόντων αλλά και ειδικότερα της δυναμικής οικονομικής ελληνικής παρουσίας στις δύο χώρες, ενώ παράλληλα ότι θα ενισχυθεί το «λόμπι» των μικρών κρατών έναντι του «διευθυντηρίου» της Ε.Ε.. Πάντως, πέραν της οικονομικής προσδοκίας που έχουν οι δύο χώρες από την Ε.Ε., σε ζητήματα πολιτικής ασφάλειας είναι σαφώς προσανατολισμένες στον ατλαντικό άξονα και βρίσκονται υπό την αμερικανική επιρροή.

Εν τω μεταξύ, η αναβάθμιση της Διαβαλκανικής Συνεργασίας και η θεσμική διασύνδεση με την Ε.Ε., αποτελεί έναν από τους κύριους στόχους της Ελλάδας. Η χώρα μας θέλει μέσω αυτού του θεσμού να επιδιώξει να εγκαινιάσει ένα περισσότερο θεσμοθετημένο διάλογο μεταξύ της Διαδικασίας Συνεργασίας Χωρών ΝΑ Ευρώπης(SEECP) με την Ε.Ε., ο οποίος στο βαθμό που θα προχωρήσει θα παράγει και προφανή οφέλη για την Ελλάδα.

Ιδιαίτερα τώρα που μετά τα γάλλο-ολλανδικά «όχι» στα δημοψηφίσματα για το ευρωσύνταγμα, τα οποία έχουν προκαλέσει ιδιαίτερη ανησυχία στην πλευρά της Άγκυρας, δίνεται και πάλι στην Ελλάδα η ευκαιρία να αναδειχθεί σε κυρίαρχη δύναμη και σε ρυθμιστικός παράγοντας στην περιοχή των Βαλκανίων, με μοχλό πίεσης μάλιστα και την ίδια τη διεύρυνση την Ευρωπαϊκής Ένωσης προς ανατολικά.

Η διαμορφούμενη κατάσταση στην περιοχή μας, αποτελεί σοβαρή πρόκληση για την Ελλάδα, η οποία κατόρθωσε να ανταποκριθεί στις ανάγκες της εποχής και να αναλάβει σημαντικές ευθύνες, αλλά και ρόλο, στις σταθεροποιητικές προσπάθειες της διεθνούς κοινότητας για την περιοχή μας, φτάνοντας, αν και μικρή ευρωπαϊκή χώρα, ακόμη και σε στρατηγική συμμαχία με τις Ηνωμένες Πολιτείες, δείχνοντας έτσι η Ελλάδα ότι το ειδικό της βάρος εξακολουθεί να παραμένει υψηλό.

4.3 Η Μ. Βρετανία δείχνει το δρόμο στην Ελλάδα.

Η νίκη του Τόνι Μπλερ στις πρόσφατες βρετανικές εκλογές δίνει το μήνυμα ότι οι κυβερνήσεις οι οποίες τολμούν να εφαρμόσουν την πολιτική τους διασφαλίζουν την μακροπρόθεσμη πολιτική αποδοχή. Η βρετανική οικονομία απελευθερώθηκε ταχύτερα από όλες στην Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένης ασφαλώς και αυτής της Γερμανίας του σοσιαλδημοκράτη Σρέντερ, χαρακτηρίζεται από υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης επί οκταετία και από περιορισμό της ανεργίας. Στοιχεία καθημερινότητας ιδιαίτερα κρίσιμα για το μέλλον των παγκοσμιοποιημένων οικονομιών όπως αναφέρθηκε και στην εισαγωγή της παρούσας διπλωματικής.

Το πολιτικό μήνυμα, λοιπόν, για τον επόμενο χρονικό διάστημα είναι σαφές προς την ελληνική κυβέρνηση και την ελληνική οικονομία. Αν η κυβέρνηση σκοπεύει να ανοίξει τα κεφάλαια των ουσιαστικών διαρθρωτικών αλλαγών, πράγμα που επιβάλλεται για το καλό της ελληνικής οικονομίας, είναι σίγουρο ότι θα έχει αποτελέσματα και θα παράγει έργο προόδου για τη χώρα. Σε καμία περίπτωση δεν πρέπει εγκλωβιστεί σε πισωγυρίσματα, συμβιβασμούς και εξισορροπητικές κινήσεις.

Αντίστοιχα, με την κυβέρνηση, και η ελληνική οικονομία ή θα δώσει τη μάχη του ξεκαθαρίσματος στην ελληνική οικονομία, ώστε σε υγιείς βάσεις να υπάρξει όφελος για όλους, ή θα εγκλωβιστεί στα σύνδρομα της πολιτικής πελατείας, από την οποία όπως αποδείχτηκε ωφελούνται μία μερίδα ανθρώπων και όχι το κοινωνικό σύνολο. Το πρόβλημα εντοπίζεται στο κατά πόσο όλες αυτές οι τριβές στις οποίες αρέσκεται η ελληνική πολιτική πραγματικότητα θα κρατήσουν πίσω τη χώρα σε σχέση με τους υπόλοιπους κοινοτικούς εταίρους, καθώς και με αυτούς που σύντομα, όπως είπαμε στην προηγούμενη ενότητα, θα εισέλθουν στην ΟΝΕ και προχωρούν με γρήγορα βήματα.

Η αποκάλυψη της κατάστασης στην οποία είχαν περιέλθει οι τράπεζες Αγροτική και Εμπορική είναι χαρακτηριστική και, καλώς ή κακώς, δε φαίνεται να ζητούνται ευθύνες από κανέναν. Όλα αυτά όμως έχουν κλείσει τον κύκλο τους και η κυβέρνηση καλείται να διαδραματίσει τον άχαρο ρόλο να συμμαζέψει την κατάσταση, όχι όμως πάντα είναι η αλήθεια με επιτυχία. Δεν θα πρέπει βέβαια να λησμονούμε το γεγονός ότι για πρώτη φορά η Ευρωπαϊκή Ένωση εκφράζει αισιόδοξη άποψη ότι το έλλειμμα θα περιοριστεί στο 3,3 το 2006. Το στοιχείο αυτό έρχεται να δείξει ότι οι Ευρωπαίοι έχουν αρχίσει να πιστεύουν ότι στο δημοσιονομικό τομέα η ελληνική οικονομία μπορεί να κάνει βήματα ουσιαστικής προόδου. Το θέμα, όμως, είναι τι θα γίνει με την ανάπτυξη και πως θα υποστηριχτούν οι ρυθμοί που θα επιτρέψουν να υπάρξει αναπαραγωγή του εισοδήματος, το οποίο θα διαχυθεί μέσα στην κοινωνία.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η ελληνική κοινωνία είναι ώριμη για αλλαγές. Κάθε αλλαγή συνεπάγεται κόστος, ένα κόστος που πρέπει να διοχετευτεί ισόρροπα στο σύνολο της κοινωνίας, και όχι να κληθεί πάλι να το πληρώσει μία συγκεκριμένη πλευρά ανθρώπων, η ασθενέστερη, όπως συνήθως γίνεται. Το ζήτημα δεν είναι αν χρειάζεται εκσυγχρονισμούς η σημερινή Ελλάδα, που σίγουρα χρειάζεται. Το ζητούμενο είναι από ποιους και πώς θα γίνουν οι εκσυγχρονισμοί. Το στοίχημα θα το κερδίσουν εκείνοι που θα δείξουν τόλμη αλλά και κοινωνική ευαισθησία, αποφασιστικότητα αλλά και φαντασία.(πηγή internet, www.imerisia.gr).

4.4 Προτάσεις μεταρρυθμίσεων για τη βελτίωση των επιδόσεων της ελληνικής οικονομίας.

Για την υλοποίηση του στόχου της βιώσιμης και ισόρροπης οικονομικής ανάπτυξης της Ευρώπης καθώς και της ανάδειξης μιας ανταγωνιστικής κοινωνικής οικονομίας της αγοράς, έχουν τεθεί γενικοί προσανατολισμοί οικονομικών πολιτικών για όλα τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αυτές οι πολιτικές στηρίζονται σε δύο πυλώνες. Ο πρώτος αφορά τη δημοσιονομική προσαρμογή μέσω της τήρησης του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης. Ο δεύτερος σχετίζεται με την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας μέσω της υλοποίησης της Στρατηγικής της Λισσαβόνας. Ο συνδυασμός των δύο οφείλεται στο γεγονός ότι η σταθερότητα των τιμών και τα υγιή δημόσια οικονομικά αποτελούν μεν απαραίτητη προϋπόθεση για βιώσιμη ανάπτυξη, δεν είναι όμως και επαρκή για τη διασφάλιση υψηλού ρυθμού οικονομικής ανάπτυξης.(Συμπεράσματα Ομάδα Εργασίας του Οικονομικού Επιμελητηρίου Ελλάδας, στη Συνέλευση Των Αντιπροσώπων 24-26/6/2005).

Με αυτό το κριτήριο, το Συμβούλιο της Λισσαβόνας το Μάρτιο του 2000, έθεσε ως στρατηγικό στόχο να γίνει η Ευρώπη η ανταγωνιστικότερη και δυναμικότερη οικονομία της γνώσης ανά την υφήλιο, και να αποκτήσει υψηλή, βιώσιμη και αειφόρο οικονομική ανάπτυξη με περισσότερες και καλύτερες θέσεις εργασίας. Η απλή αυτή ιδέα μεταφράστηκε σε επιμέρους στρατηγικές, σε σχέδια δράσης, σε δείκτες παρακολούθησης.

Πέντε χρόνια μετά την υιοθέτηση αυτής της στρατηγικής, και έχοντας διανύσει ακριβώς το μισό της πορείας προς το 2010, μπορούμε να ισχυριστούμε ότι τόσο στο κοινοτικό πλαίσιο όσο και σε εθνικό επίπεδο, παρά τις όποιες προσπάθειες και βελτιώσεις, υπάρχει ένα ισχυρό έλλειμμα υλοποίησης των στόχων. Οι επιδόσεις της Ε.Ε., και ιδιαίτερα της ευρωζώνης, παραμένουν αναιμικές, ενώ η ανεργία παραμένει σε υψηλά επίπεδα. Οι πρόσφατες αρνήσεις αποδοχής της Συνταγματικής Συνθήκης από τους λαούς της Γαλλίας και της Ολλανδίας αντανακλούν, μεταξύ άλλων, και τα οικονομικά προβλήματα της Ε.Ε..

Ως αποτέλεσμα αυτής της υστέρησης, η Ελλάδα, με βάση την ετήσια έκθεση του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ(World Economic Forum) για το 2004, καταλαμβάνει στο δείκτη ολικής ανταγωνιστικότητας , που προκύπτει από το συνδυασμό όλων των μικροοικονομικών και μακροοικονομικών στοιχείων, την 51^η θέση μεταξύ 104 χωρών, και την προτελευταία μεταξύ των κρατών μελών της Ε.Ε., ξεπερνώντας μόνο την Ιταλία. Πιο συγκεκριμένα, η Ελλάδα κατατάσσεται στην 37^η θέση σύμφωνα με το δείκτη αναπτυξιακής ανταγωνιστικότητας και την 41^η με βάση το δείκτη επιχειρηματικής ανταγωνιστικότητας.

Η δεύτερη κατά σειρά Ετήσια Έκθεση για την Ανταγωνιστικότητα, η οποία εκπονήθηκε από 16μελή Επιτροπή Εμπειρογνωμόνων στα πλαίσια του νεοσυσταθέντος Εθνικού Συμβουλίου Ανταγωνιστικότητας και Ανάπτυξης και παρουσιάσθηκε πρόσφατα από το Υπουργείο Ανάπτυξης, επιβεβαιώνει τις ανωτέρω διαπιστώσεις. Οι τομείς που επηρεάζουν θετικά το δείκτη ανταγωνιστικότητας στην Ελλάδα είναι το ανθρώπινο κεφάλαιο και το αίσθημα ασφάλειας που παράγει η χώρα. Αντίθετα, μεταξύ των βασικών παραγόντων που επηρεάζουν αρνητικά το δείκτη στην Ελλάδα καταγράφονται ο υπέρβαρος δημόσιος τομέας και η γραφειοκρατία. Ο επόμενος πίνακας παρουσιάζει συνοπτικά τις επιδόσεις της χώρας στους διαφόρους τομείς μέτρησης ανταγωνιστικότητας.

ΠΙΝΑΚΑΣ 4.1

	2004	2003
Δείκτης Ολικής Ανταγωνιστικότητας(WEF)	51 Θέση	–
Αναπτυξιακή Ανταγωνιστικότητα	37 (από 104 χώρες)	35 (από 102 χώρες)
Μακροοικονομικό περιβάλλον	31	33
Μακροοικονομική Σταθερότητα	46	45
Κυβερνητική Σπατάλη	47	49
Εθνική Φερεγγυότητα	23	23
Θεσμικό Πλαίσιο	44	42
Συμβάσεις και Νομοθεσία	41	37
Διαφθορά	58	52
Τεχνολογία	38	30
Καινοτομικότητα	28	31
Τεχνολογίες Πληροφορίας/Επικοινωνίες	37	33
Απορρόφηση Νέων Τεχνολογιών	38	27
Επιχειρηματική Ανταγωνιστικότητα	41 (από 103 χώρες)	39 (από 95 χώρες)
Εταιρικών Λειτουργιών και Στρατηγικής	40	39
Ποιότητας Επιχειρηματικού Περιβάλλοντος	42	40
Δείκτης Ανταγωνιστικότητας(IMF)	44	42
Πηγή: Υπουργείο Ανάπτυξης(2005)

Σε ό,τι αφορά την προσέλκυση Άμεσων Ξένων Επενδύσεων(ΑΞΕ) η Ελλάδα κατατάσσεται στις τελευταίες θέσεις σύμφωνα με την πρόσφατη ταξινόμηση του ΟΗΕ – UNCTAD(2005). Η έκπληξη ωστόσο προέρχεται από τη δυνητική θέση της Ελλάδος σύμφωνα με την ίδια κατάταξη. Συγκεκριμένα η Ελλάδα θα μπορούσε να κατέχει την 36^η θέση σημειώνοντας καλύτερες επιδόσεις από την Κίνα και την Πορτογαλία. Η μείωση της διαφοράς μεταξύ της πραγματικής και της δυνητικής θέσης της αποτελεί μια από τις σύγχρονες προκλήσεις για την ελληνική οικονομία. Αυτό που χρειάζεται συνεπώς άμεσα η ελληνική οικονομία, πέρα από την εξυγίανση των δημοσίων οικονομικών, είναι η υιοθέτηση και εφαρμογή νέων αναπτυξιακών πολιτικών, προκειμένου να βελτιωθεί η ανταγωνιστικότητα της οικονομίας, να επιταχυνθούν οι ρυθμοί μεγέθυνσης, να μειωθούν οι περιφερειακές ανισότητες, να αντιμετωπισθεί η ανεργία και να προωθηθεί η κοινωνική συνοχή.

Κωδικοποιημένα, οι άξονες αυτής της αναπτυξιακής πολιτικής πρέπει να είναι:

Η επένδυση στη γνώση.
Η ενίσχυση της έρευνας και της καινοτομίας.
Η ενίσχυση της επιχειρηματικότητας.
Η επιτάχυνση των διαρθρωτικών μεταβολών.
Η δημιουργία ενός αποτελεσματικού, σύγχρονου και δίκαιου κράτους.

Το ακόλουθο διάγραμμα, που παρουσιάζεται στην Έκθεση Ανταγωνιστικότητας, απεικονίζει ανάγλυφα αυτούς τους άξονες αναπτυξιακής πολιτικής και τις δυνητικές εκροές από την υλοποίηση αυτών.

4.4.1 Η επένδυση στη γνώση.

Ο όρος οικονομία της γνώσης υποδηλώνει μια οικονομία στην οποία η παραγωγή, η συσσώρευση, η διάχυση και η αξιοποίηση της γνώσης διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην παραγωγή και τη διανομή του πλούτου. Βασικός μηχανισμός της δημιουργίας του γνωσιακού κεφαλαίου είναι το σύστημα εκπαίδευσης και κατάρτισης. Η εκπαίδευση και η επαγγελματική κατάρτιση βελτιώνουν την ποιότητα της εργασίας ως συντελεστή της παραγωγής και επομένως την παραγωγικότητά του. Πρόσφατες μελέτες του Ο.Ο.Σ.Α. δείχνουν ότι σημασία για την ανάπτυξη δεν έχει μόνο η ποιότητα της πρωτοβάθμιας, δευτεροβάθμιας και τριτοβάθμιας εκπαίδευσης αλλά και επαγγελματική κατάρτιση και δια βίου μάθηση.

Μια χώρα για να έχει προοπτική στο νέο παγκόσμιο περιβάλλον, οφείλει να θέτει ως προτεραιότητα και πρώτη επιλογή την επένδυση στη γνώση με την ανάπτυξη ενός ολοκληρωμένου και ποιοτικού συστήματος εκπαίδευσης – κατάρτισης και δια βίου εκπαίδευσης.

Οι βασικοί άξονες αυτών των πολιτικών, πολλοί από τους οποίους έχουν ήδη υλοποιηθεί ή η εφαρμογή τους δρομολογείται, είναι:

Η αύξηση των δημοσίων δαπανών για την εκπαίδευση, έτσι ώστε αυτές να συγκλίνουν σταδιακά, στο μέσο ευρωπαϊκό όρο.
Η βελτίωση της οργάνωσης και διαχείρισης(management) του εκπαιδευτικού συστήματος, ώστε οι περισσότεροι πόροι, με αποτελεσματική διαχείριση, να οδηγήσουν σε καλύτερες υπηρεσίες εκπαίδευσης και κατάρτισης για όλους τους πολίτες.
Η εξασφάλιση ισότητας ευκαιριών και πρόσβασης σε υψηλής ποιότητας παιδεία για όλα τα παιδιά, ανεξαρτήτως τάξης και καταγωγής, η οποία είναι η καλύτερη μορφή κοινωνικής πολιτικής και αποτελεί αναγκαία συνθήκη για κοινωνική δικαιοσύνη.
Η παροχή υψηλής ποιότητας γνώσεων και δεξιοτήτων σε όλες τις βαθμίδες του εκπαιδευτικού συστήματος της δημόσιας εκπαίδευσης. Στο πλαίσιο αυτό, η ενίσχυση της δημόσιας παιδείας σε συνδυασμό με την ποιοτική της αναβάθμιση σε ένα θεσμικό περιβάλλον όπου κρατική και μη κρατική παιδεία μπορούν να συνυπάρξουν σε όλες τις βαθμίδες, κάτω όμως από απαιτητικές ποιοτικές προδιαγραφές, αποτελεί την πλέον ρεαλιστική και αποτελεσματική πρόταση.
Η εισαγωγή σε όλο το εύρος συστημάτων αντικειμενικής αξιολόγησης. Ήδη πρόσφατα κατατέθηκε στη Βουλή το νομοσχέδιο για την αξιολόγηση των Ανωτάτων Εκπαιδευτικών Ιδρυμάτων. Η αξιολόγηση του διδακτικού και ερευνητικού έργου των πανεπιστημιακών σχολών αποτελεί ένα από τα θεμέλια του συστήματος.
Η έμπρακτη απόδειξη ότι η εκπαιδευτική διαδικασία είναι λειτουργία που διαρκεί «δια βίου». Θα πρέπει να ενισχυθούν τα κίνητρα υπέρ της δια βίου εκπαίδευσης και επιμόρφωσης και να ενισχυθεί η πρόσβαση των ενηλίκων σε προγράμματα επιμόρφωσης, ιδιαίτερα για τα άτομα με χαμηλή ειδίκευση.
Η αξιοποίηση της σύγχρονης τεχνολογίας στον τρόπο διδασκαλίας και μάθησης, στον τρόπο μελέτης, αλλά και στον τρόπο έρευνας και αξιολόγησης.
Η σύνδεση της εκπαίδευσης και του περιεχομένου σπουδών με την παραγωγική διαδικασία και την αγορά εργασίας. Πρόσφατες μελέτες αποδεικνύουν ότι η πρόσβαση των αποφοίτων Πανεπιστημίου στην αγορά εργασίας καθίσταται όλο και δυσκολότερη, καθώς οι σπουδές δεν προσαρμόζονται στις αλλαγές του οικονομικού περιβάλλοντος.

4.4.2 Ενίσχυση της έρευνας και της καινοτομίας.

Οι νέες θεωρίες οικονομικής ανάπτυξης υποστηρίζουν τη σημαντική συμβολή της έρευνας και της καινοτομίας στην ανάπτυξη. Η καινοτόμος δράση είναι, σε μεγάλο βαθμό, συνάρτηση των δαπανών για την έρευνα και την ανάπτυξη. Το ιστορικό περιορισμένης καινοτόμου δράσης που παρουσιάζει η Ελλάδα σχετίζεται και αντικατοπτρίζει την περιορισμένη διάδοση και ανεπαρκή αξιοποίηση της συσσώρευσης της γνώσης και την κουλτούρα.

Αρχές και δράσης της κάθε κυβερνητικής πολιτικής πρέπει να είναι:

Η γενναία αύξηση της δημόσιας χρηματοδότησης της έρευνας(Πανεπιστήμια, Ερευνητικά Κέντρα, Ινστιτούτα).
Η χρηματοδότηση συνεργασιών μεταξύ ερευνητικών φορέων και επιχειρήσεων για εκτέλεση έργων που θα στοχεύουν στη παραγωγή καινοτόμων προϊόντων και υπηρεσιών.
Η καθιέρωση, η επιβράβευση και η στήριξη των καινοτομικών ιδεών. Η καινοτομία και οι ιδέες πρέπει να αμείβονται ικανοποιητικά στο πλαίσιο της νέας οικονομίας που βασίζεται στη γνώση, ιδίως με την προστασία των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας.
Η καθιέρωση κινήτρων για επενδύσεις που κατευθύνονται σε έρευνα και τεχνολογία και η ενίσχυση των αντίστοιχων προγραμμάτων. Θα πρέπει να ενισχυθεί το δημόσιο προφίλ των ερευνητών και των προγραμμάτων και να αυξηθούν οι σχετικές αμοιβές.
Η καθιέρωση ευνοϊκότερης φορολογικής μεταχείρισης των επιχειρήσεων που καινοτομούν και δαπανούν για έρευνα.
Η ιδιαίτερη έμφαση στη χρηματοδότηση έρευνας σε τεχνολογίες αιχμής.
Όμως, πάνω απ’ όλα απαιτείται η καλλιέργεια στην ελληνική κοινωνία, κουλτούρας και κλίματος που να υποβοηθάει την έρευνα και την καινοτομία.

4.4.3 Ενίσχυση της επιχειρηματικότητας.

Η επιχειρηματικότητα είναι σημαντική πηγή ανάπτυξης διότι συμβάλλει στη δημιουργία θέσεων εργασίας, την ενθάρρυνση της οικονομικής δραστηριότητας, την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας, την ανάπτυξη και την ενίσχυση της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής. Η επιχειρηματικότητα συνδέεται στενά με τη δημιουργία μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων(ΜΜΕ). Οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις απαρτίζουν τη ραχοκοκαλιά και το συνδετικό ιστό της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής, αποτελούν δε την εγγύηση για την ισόρροπη ανάπτυξη και την ευμάρεια της. Το 99% των επιχειρήσεων που δραστηριοποιείται στην Ελλάδα ανήκει στην κατηγορία των ΜΜΕ, ενώ το 86,5% των θέσεων εργασίας είναι σε αυτές.(πηγή, Υπουργείο Ανάπτυξης, 2005).

Με βάση έρευνα του Παγκόσμιου Παρατηρητηρίου για την Επιχειρηματικότητα, το 2004, το 6,8% του πληθυσμού στην Ελλάδα βρισκόταν στο στάδιο της εκκίνησης ενός επιχειρηματικού εγχειρήματος. Στον πίνακα 4.1, βλέπουμε ότι η Ελλάδα κατατάσσεται ψηλά στην παγκόσμια κατάταξη, αποδεικνύοντας ότι οι όροι «κοιτίδα επιχειρηματικού δαιμονίου» και «επιχειρηματικό ταλέντο» είναι συνυφασμένοι με τη χώρα μας. Όμως, παρά το γεγονός αυτό, παρατηρείται ταυτόχρονα υστέρηση στην αναγνώριση του ρόλου της επιχειρηματικότητας και στην ενθάρρυνση και ενίσχυση της ίδρυσης, αποτελεσματικής λειτουργίας και ανάπτυξης των επιχειρήσεων. Πρόσφατα δημοσιευμένες διεθνείς έρευνες(Παγκόσμιος Δείκτης Οικονομικής Ελευθερίας, εκθέσεις του ΟΟΣΑ και του ΟΗΕ) συγκλίνουν στην ανωτέρω δυσάρεστη διαπίστωση.

Η καλλιέργεια της επιχειρηματικότητας και η ενίσχυση των ελληνικών μικρομεσαίων επιχειρήσεων πρέπει να είναι βασική προτεραιότητα του κράτους.

Αρχές και άξονες δράσης της κυβερνητικής πολιτικής πρέπει να είναι:

Ο διοικητικός εκσυγχρονισμός του κράτους. Η διαδικασία αυτή περιλαμβάνει μέτρα για την αποκέντρωση και την ορθολογική διαχείριση του κρατικού μηχανισμού, καθώς και την ανάπτυξη καταστημάτων όλων των επιχειρηματικών υπηρεσιών.
Η απλοποίηση των διαδικασιών που απαιτούνται για τη δημιουργία νέων επιχειρήσεων, με ταυτόχρονη ελαχιστοποίηση του κόστους και των καθυστερήσεων. Ο νόμος 3325/2005 για την απλοποίηση της διαδικασίας ίδρυσης και λειτουργίας μεταποιητικών ΜΜΕ κινείται προς αυτή την κατεύθυνση, ενώ σύντομα αναμένεται αντίστοιχος νόμος για την αδειοδότηση εμπορικών επιχειρήσεων.
Η βελτίωση του νομοθετικού πλαισίου και των κανονιστικών ρυθμίσεων. Απαιτείται και ήδη δρομολογείται η μεταρρύθμιση του πτωχευτικού δικαίου το οποίο είναι από τα αυστηρότερα στην Ευρώπη. Με τις ισχύουσες διατάξεις, μια ενδεχόμενη επιχειρηματική αποτυχία κυνηγά έναν επιχειρηματία πιθανώς για όλη του τη ζωή.
Η προώθηση φορολογικών κινήτρων. Το νέο φορολογικό σύστημα πρέπει να χαρακτηρίζεται από απλότητα, σταθερότητα, διαφάνεια και χαμηλότερους φορολογικούς συντελεστές για τις επιχειρήσεις.
Η ενεργοποίηση των διαδικασιών για την εκπόνηση ενός ολοκληρωμένου εθνικού χωροταξικού σχεδιασμού για τη χρήση γης και κατάρτιση ειδικών χωροταξικών σχεδίων για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και τον τουρισμό.
Η σύμπραξη δημόσιου και ιδιωτικού τομέα(ΣΔΙΤ). Η συνεργασία αυτή μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην αύξηση της ανταγωνιστικότητας, και την της περιφερειακής ανάπτυξης. Ήδη η εφαρμογή αυτών των σχημάτων στο χώρο των υποδομών και της τουριστικής ανάπτυξης(Νοσοκομείο Ερρίκος Ντυνάν, Αττική Οδός, Γέφυρα Ρίου – Αντιρρίου, Αεροδρόμιο Ελευθέριος Βενιζέλος, Φλοίσβος κ.α.) έδειξε ότι η ΣΔΙΤ μπορεί να κινητοποιήσει σημαντικά ιδιωτικά κεφάλαια και να αναβαθμίσει ολόκληρες περιοχές οικονομικής δραστηριότητας. Η κυβέρνηση, με τη δημιουργία κεντρικής μονάδας ΣΔΙΤ στο Υπουργείο Οικονομίας, ετοιμάζει το θεσμικό πλαίσιο για την υλοποίηση ενός οργανωμένου προγράμματος πραγματοποίησης έργων με τη μέθοδο της ΣΔΙΤ.
Η εφαρμογή του αναπτυξιακού νόμου. Ο νέος αναπτυξιακός νόμος δίνει έμφαση στην περιφερειακή ανάπτυξη, την ενίσχυση των μικρομεσαίων επιχειρήσεων, την αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών και την προώθηση καινοτομικών επενδύσεων.
Η διευκόλυνση στην ανεύρεση κεφαλαίων και στην προσβασιμότητα στις χρηματοδοτικές πηγές. Σημαντικός καθίσταται, εδώ, ο ρόλος των τραπεζών στην ενίσχυση των ΜΜΕ. Επίσης, το Ταμείο Εγγυοδοσίας Μικρών και Πολύ Μικρών Επιχειρήσεων(ΤΕΜΠΕ) είναι ένας κρίκος ανάμεσα στις μικρές ελληνικές επιχειρήσεις, ατομικές ή εταιρικές, και τις τράπεζες. Παράλληλα, η ενεργοποίηση του ΚΕΣΥΤ(Κεφάλαιο Επιχειρηματικών Συμμετοχών Υψηλής Τεχνολογίας), που προβλεπόταν με νόμο από το 2001, μπορεί να συμβάλλει στην ανάπτυξη του venture capital. Τέλος, υπάρχει και η χρηματοδότηση των επιχειρήσεων μέσω της υλοποίησης των κοινοτικών προγραμμάτων.
Όμως, ο κρατικός μηχανισμός δεν είναι μονοδιάστατα υπεύθυνος για τη δημιουργία του κατάλληλου πλαισίου λειτουργίας των ΜΜΕ. Η αλλαγή της επιχειρηματικής νοοτροπίας και η συνειδητοποίηση της ανάγκης εφαρμογής σύγχρονων μεθόδων διοίκησης πρέπει να ξεκινούν από τον ίδιο τον επιχειρηματία.

4.4.4 Διαρθρωτικές Μεταβολές – Απελευθέρωση των Αγορών.

Μια νέα πηγή ανάπτυξης θα προέλθει και από την επιτάχυνση και ολοκλήρωση των διαδικασιών της απελευθέρωσης των αγορών και της πραγματοποίησης διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων. Εμπορικές μελέτες που διερευνούν την παραγωγικότητα της εργασίας, την τεχνολογική διάχυση και τις διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις, έχουν δείξει ότι ρυθμίσεις που περιορίζουν τον ανταγωνισμό στις αγορές προϊόντων έχουν αρνητικές επιπτώσεις στη διάχυση της τεχνολογίας και στην παραγωγικότητα της εργασίας.

Οι μεταρρυθμίσεις για να είναι εφικτές, αποδεκτές και πραγματοποιήσιμες, πρέπει να πείθουν ότι γίνονται για το κοινό συμφέρον, και αν χρειαστεί, να συνοδεύονται από αντισταθμιστικές πολιτικές. Ο συνδυασμός μεταρρυθμίσεων και κοινωνικής συναίνεσης απαιτεί αυξημένη αίσθηση κοινωνικής ευθύνης από το κράτος και τους κοινωνικούς εταίρους. Απαιτεί, επίσης, την εύρεση της χρυσής τομής μεταξύ συλλογικής και ιδιωτικής δράσης, μεταξύ κράτους και αγοράς. Η μεγάλη πρόκληση για την Ελλάδα είναι η πραγματοποίηση μεταρρυθμίσεων που απελευθερώνουν παραγωγικές δυνάμεις και ενισχύουν την αναπτυξιακή δυναμική μέσα σε ένα πλαίσιο συναίνεσης και κοινωνικού διαλόγου.

Βασικοί άξονες πολιτικής στην κατεύθυνση των διαρθρωτικών αλλαγών είναι:

Η συμμαχία του κράτους με την υγιή ιδιωτική πρωτοβουλία σε ένα περιβάλλον όπου το κράτος θα είναι εγγυητής των κανόνων ελέγχου και προστασίας του ανταγωνισμού. Γίνεται πλέον αντιληπτό, ότι η ιδιωτικοποίηση δεν μπορεί να αποτελεί αυτοσκοπό αλλά μέσο για την ανάπτυξη. Έτσι θα πρέπει να ικανοποιούνται κάποιες προϋποθέσεις ώστε η διαδικασία των προγραμμάτων ιδιωτικοποιήσεων να συμβάλλει στην οικονομική ανάπτυξη και να συνεισφέρει στην αποτελεσματικότητα της οικονομίας. Επίσης, θα πρέπει να αναφερθεί ξεχωριστή σημασία έχει η σειρά και η διαδοχή με την οποία πραγματοποιούνται ενέργειες όπως η απελευθέρωση των αγορών, το θεσμικό πλαίσιο λειτουργίας και οι ιδιωτικοποιήσεις. Είναι λογικό, οι διαρθρωτικές πολιτικές, η λειτουργία των αγορών και η εξασφάλιση συνθηκών ανταγωνισμού να προηγούνται των ιδιωτικοποιήσεων. Ιδιαίτερα, σήμερα που πραγματοποιείται μια επέκταση της λειτουργίας της αγοράς σε προνομιακούς χώρους της πολιτικής δημοκρατίας και της παραγωγής δημοσίων αγαθών στη διαδικασία αλλαγής του ιδιοκτησιακού καθεστώτος των επιχειρήσεων δημοσίου ενδιαφέροντος πρέπει να υπάρχουν ξεκάθαρα αναπτυξιακά αποτελέσματα. Έτσι, εξασφαλίζεται η απαιτούμενη κοινωνική συναίνεση χωρίς την ανάγκη επίκλησης της ικανοποίησης των δημοσιονομικών αναγκών. Στην κατεύθυνση αυτή προωθείται μια νέα γενιά αποκρατικοποιήσεων που θα φέρει νέες επενδύσεις, νέες τεχνολογίες, νέες θέσεις εργασίας με εκτιμώμενο κέρδος 1,6δις €.
Η προώθηση της απελευθέρωσης των αγορών ενέργειας, ηλεκτρισμού και φυσικού αερίου με επιπλέον όφελος επενδυτικές ευκαιρίες και νέες θέσεις εργασίας.
Η άμεση εφαρμογή των ευρυζωνικών δικτύων προκειμένου να διαχυθούν ταχύτατα τα οφέλη και να προκύψουν οι συνέργιες από την κοινωνία της γνώσης και της πληροφορίας.
Η άμεση αντιμετώπιση των νέων διεθνών ρυθμιστικών προκλήσεων, ιδιαίτερα στο χώρο των τραπεζών(εφαρμογή των Διεθνών Λογιστικών Προτύπων, που συναρτάται άμεσα με την επίλυση του ασφαλιστικού των τραπεζών αλλά και με άλλα τεχνικά θέματα, και των νέων εποπτικών κανόνων).
Η βελτίωση και η επέκταση του δικτύου μεταφορών και επικοινωνιών με την αξιοποίηση των κονδυλίων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η ολοκλήρωση των μεγάλων οδικών αξόνων είναι εθνικής σημασίας για τη διασύνδεση και ευημερία της περιφέρειας.
Η εμπορική και κοινωνική αξιοποίηση των ολυμπιακών υποδομών, οι οποίες αποτελούν ένα πολύ σημαντικό περιουσιακό στοιχείο, ιδιαίτερα για τους νέους.

4.4.5 Η δημιουργία ενός αποτελεσματικού κράτους.

Ένα αποτελεσματικό, σύγχρονο και δίκαιο κράτος, στα πλαίσια της οικονομίας της αγοράς, μπορεί να αποτελέσει προωθητικό παράγοντα της ανάπτυξης της οικονομίας και μιας ουσιαστικής και βιώσιμης κοινωνικής πολιτικής.

Αρχές και άξονες πολιτικής της διακυβέρνησης πρέπει να είναι:

Η κατοχύρωση της ηθικής και της διαφάνειας στη δράση του κράτους και η καταπολέμηση της διαφθοράς. Στα πλαίσια αυτά καταργήθηκε ο νόμος, που μετατρέπει το αδίκημα της απιστίας περί την υπηρεσία από κακούργημα σε πλημμέλημα, ενώ μεταβλήθηκε το πλαίσιο ανάθεσης δημοσίων έργων(κατάργηση του «μαθηματικού τύπου»).
Η ποιοτική αναβάθμιση των δημοσίων υπηρεσιών, των θεσμών και των λειτουργιών του κράτους με στόχο την παροχή υψηλής ποιότητας υπηρεσιών και αγαθών.
Η αξιολόγηση σε όλα τα επίπεδα, στις πολιτικές και τις δράσεις του κράτους, στις μονάδες και στα πρόσωπα.
Η εφαρμογή της αρχής της αξιοκρατίας και των ίσων ευκαιριών για όλους καθώς και η παροχή κινήτρων απόδοσης και επιβράβευσης των στελεχών ανάλογα με την απόδοση και τα αποτελέσματα.
Η ενίσχυση των ανεξάρτητων εποπτικών αρχών(Συνήγορος του Πολίτη, Τράπεζα της Ελλάδος, Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς, Επιτροπή Ανταγωνισμού, Εποπτεία Ασφαλιστικών Εταιρειών κ.α.).
Η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης του πολίτη προς τους θεσμούς(ενίσχυση κοινωνικού κεφαλαίου).

Συνοψίζοντας, το μεγάλο ζητούμενο για την Ελλάδα παραμένει η ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας και η ενίσχυση της απασχόλησης. Για το λόγο αυτό, εκτός από τη μακροοικονομική διαχείριση, πρώτιστη θέση στην εθνική οικονομική στοχοθεσία πρέπει να έχουν, και ήδη έχουν, η μικροοικονομική προσαρμογή, η διαρθρωτική πολιτική και η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας. Η ανακήρυξη του έτους 2005 από τον Πρωθυπουργό ως έτος ανταγωνιστικότητας αποτελεί πολύ σημαντική πρωτοβουλία. Κάποιες σημαντικές ενέργειες έχουν ήδη ληφθεί. Απαιτείται, όμως, ενίσχυση και εντατικοποίηση της προσπάθειας έτσι ώστε να πετύχουμε την ισόρροπη και διατηρήσιμη ανάπτυξη και όχι απλώς τη μεγέθυνση της ελληνικής οικονομίας.

5. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

5.1 ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ, ΜΙΑ ΑΛΛΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ.

Αντίθετα με τις προαναφερθείσες αντιλήψεις περί «παγκοσμιοποίησης», όπως του Βεργόπουλου, του Minc, του Λαφονταίν, η παγκόσμια οικονομία δεν είναι ενιαία, ούτε βρίσκεται κάτω από μια «παγκόσμια παράταξη» (Ν. Καϊμάκης, 1998), δηλαδή κάτω από κοινή ηγεσία, η οποία κυβερνά τον πλανήτη. Συμπεριλαμβάνει το σύνολο όλων των εθνικών κεφαλαίων, τα οποία βρίσκονται σε συνεχή ανταγωνισμό μεταξύ τους, δραστηριοποιούμενα όμως στο πλαίσιο του παγκόσμιου καπιταλιστικού συστήματος. Ταυτόχρονα, η παγκόσμια οικονομία είναι ανισομερώς αναπτυγμένη και πολώνεται σε μια πρώτη ομάδα χωρών με διαρκώς αυξανόμενες οικονομικές διαπλοκές μεταξύ τους και σε μια δεύτερη ομάδα χωρών που ο ρόλος τους διαρκώς περιθωριοποιείται στις διεθνείς συναλλαγές, ο λεγόμενος Τρίτος Κόσμος (Γ. Μηλιός, 1997).

Όπως μας πληροφορεί ο Bernard Cassen(1998), oι ανεπτυγμένες χώρες συγκροτούν τρεις οικονομικές περιοχές-πόλους με υψηλό βαθμό εμπορικής ολοκλήρωσης (οι χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Ε.Ε., της Βόρειας Αμερικής-NAFTA και της Νοτιοανατολικής Ασίας-ASEAN), δηλαδή με αυξανόμενες ανταλλαγές στο εσωτερικό τους, οι οποίες όμως είναι σχετικά κλειστές ως προς τις υπόλοιπες χώρες. Η Ευρώπη, για παράδειγμα, παράγει το 90% περίπου των αγαθών και υπηρεσιών που καταναλώνει. Επίσης, κατά μέσον όρο, ο καθένας από τους δεκαπέντε της Ε.Ε. πραγματοποιεί περίπου τα τρία τέταρτα των συναλλαγών του με τους εταίρους του στην Ένωση και τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες που συνδέονται με την Ένωση με συμφωνίες ελεύθερου εμπορίου, ολικές ή μερικές (τα στοιχεία αναφέρονται στο Bernard Cassen, 1998).

Με αυτή την έννοια, η συζήτηση που διεξάγεται σχετικά με την «παγκοσμιοποίηση» της οικονομίας είναι χωρίς βάση, διότι εξακολουθούν ακόμη και σήμερα οι περισσότερες επιχειρήσεις να βασίζονται στο εθνικό κράτος. Τα στοιχεία που παρατίθενται στη συνέχεια του κεφαλαίου για το ύψος των Άμεσων Ξένων Επενδύσεων είναι χαρακτηριστικά, ενώ ιδιαίτερα διαφωτιστικοί είναι και οι τρεις συγκριτικοί πίνακες στο τέλος του κεφαλαίου.

Oι επιχειρήσεις αυτές μπορεί να λέγονται «παγκοσμιοποιημένες», αλλά δεν είναι. Στην πραγματικότητα είναι τριαδικές, με την έννοια ότι επεμβαίνουν, κατά κύριο λόγο, στους τρεις κυρίαρχους οικονομικούς πόλους: Βόρειος Αμερική (NAFTA), Δυτική Ευρώπη (Ε.Ε.) και Ζώνη Ασίας Ειρηνικού (ASEAN). Μάλιστα, τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι στο εσωτερικό της εν λόγω τριάδας πραγματοποιούνται οι περισσότερες επενδύσεις. Σήμερα, τα 3/5 των άμεσων ξένων επενδύσεων καταλήγουν στις αναπτυγμένες χώρες και τα υπόλοιπα 2/5 στις αναπτυσσόμενες χώρες («Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ», 1997). Πρώτον, μεταξύ 1980 και 1988 το ύψος των άμεσων ξένων επενδύσεων (ΑΞΕ), που είχαν πραγματοποιηθεί στο εσωτερικό της τριάδας ανήλθε από 142 δισ. δολάρια σε 410 δισ. δολάρια. Δεύτερον, το απόθεμα της τριάδας σε άμεσες ξένες επενδύσεις πέρασε από 30% του παγκόσμιου αποθέματος το 1980 σε 39% το 1988. Με όρους ροών διαπιστώνεται, επίσης, ότι το μερίδιο των αναπτυσσόμενων χωρών, ως χώρου υποδοχής άμεσων ξένων επενδύσεων, στη δεκαετία του 1980 έπεσε στα χαμηλότερα επίπεδα. Τρίτον, στο διάστημα μέχρι το 1985 συγκέντρωνε το 18,6% των συνολικών ροών των άμεσων ξένων επενδύσεων, στην περίοδο 1985-89 το ποσοστό αυτό μειώθηκε σε 16,9% (τα στοιχεία αναφέρονται στο Η. Ι. Νικολόπουλος, 1997).

Οι εισροές ΑΞΕ στις αναπτυσσόμενες χώρες αυξάνονται σημαντικά την περίοδο 1990-1995. Συγκεκριμένα, το μερίδιο των εισροών των ΑΞΕ στις αναπτυσσόμενες χώρες στο παγκόσμιο σύνολο των ροών των ΑΞΕ αυξήθηκε από 21% που ήταν κατά μέσο ετήσιο όρο στην περίοδο 1988-1992, στο 39% το 1994, για να μειωθεί το επόμενο έτος στο 32% (Πίνακας 5.1).

ΠΙΝΑΚΑΣ 5.1

Εισροές και Εκροές ΑΞΕ 1982-1995 (ποσοστιαία κατανομή)
	Αναπτυγμένες Χώρες		Αναπτυσσόμενες Χώρες		ΚΑΕ		Σύνολο
Έτος	Εισροές	Εκροές	Εισροές	Εκροές	Εισροές	Εκροές	Εισροές	Εκροές
1982-1986	70 (24)*	94 (25)*	30 (-11)	6 (7)			100	100
1987-1991	82 (0,5)	94 (9)	18 (16)	6 (15)	0,4(278)	0,01	100	100
1992	65 (-3)	90 (-9)	32 (34)	10 (76)	3 (81)	0,01	100	100
1993	62 (16)	87 (13)	35 (45)	13 (51)	3 (35)	0,03	100	100
1994	59 (3)	83 (-1)	39 (19)	17 (17)	2,6 (7)	0,03	100	100
1995	63 (53)	85 (42)	32 (15)	15 (22)	3,8 (106)	0,09	100	100
*Οι αριθμοί σε παρένθεση δηλώνουν το ρυθμό μεταβολής.
*Πηγή:* UNCTAD (1995, 1996), Δ. Κυρκιλής (1998)

Η Ασία, με εξαίρεση τη Δυτική Ασία, και ιδιαίτερα η Κίνα συγκεντρώνουν την πλειοψηφία των εισροών ΑΞΕ στον αναπτυσσόμενο κόσμο, με δεύτερη σπουδαιότερη περιοχή τη Λατινική Αμερική (Πίνακας 5.2). Αντίθετα, η Αφρική όχι μόνο δεν κατάφερε να αυξήσει τις εισροές ΑΞΕ σε απόλυτους αριθμούς αλλά μείωσε το ποσοστό συμμετοχής της στο σύνολο των εισροών ΑΞΕ στις αναπτυσσόμενες χώρες (τα στοιχεία αναφέρονται στο Δ. Κυρκιλής, 1998).

ΠΙΝΑΚΑΣ 5.2

Ετήσιες Εισροές ΑΞΕ στις αναπτυσσόμενες χώρες (σε εκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ)
Περιοχή	*Έτος*
	1984-89 (Μ.Ε.Ο.)	1990	1991	1992	1993	1994	1995
Νότια, Νοτιανατολική Ανατ. Ασία & Ειρηνικός	10007	20100	21039	27579	46600	53720	65140
Χονγκ – Κονγκ	1833	2448	2883	8254	17713	21437	25000
Κίνα	581	830	913	4000	4400	2000	3467
Μαλαισία	233	532	389	514	1325	1817	2575
Σιγκαπούρη	286	2034	1024	1317	1784	2177	2799
Ταϊβάν	1999	5243	1854	1869	2451	2460	3822

Λ. Αμερική & Καραϊβική	597	4536	-425	2612	2231	3873	3815
Βραζιλία	184	665	1014	137	491	1037	1384
Χιλή	8	8	123	378	431	883	644

Αφρική	1031	1408	975	337	731	592	553

Δυτική Ασία	837	-459	-344	1301	749	1143	1096

Σύνολο Αναπτυσσόμενων Χωρών	7621	17765	8853	21629	32981	38612	47001
*Πηγή:* UNCTAD (1996), Δ. Κυρκιλής (1998)

Όμως, οι ΑΞΕ εξακολουθούν να αποτελούν ένα φαινόμενο, το οποίο κατά κύριο λόγο αναφέρεται στις αναπτυγμένες χώρες (Πίνακας 5.3 και 5.4). Οι ΗΠΑ εξακολουθούν να είναι τόσο ο σημαντικότερος χορηγός όσο και ο μεγαλύτερος αποδέκτης των διεθνών επενδύσεων. Από στοιχεία του 1996 προκύπτει ότι στον τομέα των άμεσων ξένων επενδύσεων είναι η πρώτη χώρα υποδοχής ξένων επενδύσεων οι ΗΠΑ με 84,9 δισ. δολάρια. Όμως, και η πλειοψηφία των δραστηριοτήτων των αμερικανικών εταιρειών στο εξωτερικό έχουν ως προορισμό τους, κατά κύριο λόγο, την Ευρώπη: το 40%, περίπου, κατευθύνονται στην Ευρώπη και το 30% στις αναπτυσσόμενες χώρες. Από την πλευρά της η Ε.Ε. επένδυσε στο εξωτερικό 160,4 δισ. δολάρια περίπου, ενώ δέχτηκε την ίδια περίοδο άμεσες ξένες επενδύσεις ύψους 99,4 δισ. δολαρίων. Οι επιχειρήσεις των χωρών της Δυτικής Ευρώπης επενδύουν, κυρίως, στη Βόρεια Αμερική, καθώς επίσης και στη Ν.Α. Ασία, ενώ έχουν αρχίσει να στρέφονται και προς την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη. Σε ό,τι αφορά την Ελλάδα, οι άμεσες ξένες επενδύσεις προς αυτήν, το 1996, ανήλθαν σε 1.004 δισ. δολάρια και οι ελληνικές άμεσες επενδύσεις στο εξωτερικό σε 6 εκατομμύρια δολάρια (τα στοιχεία αναφέρονται στο Δ. Βασιλαντωνάκης, 1997).

ΠΙΝΑΚΑΣ 5.3

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΕΦΑΛΑΙΩΝ ΓΙΑ ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ (σε εκατ. δολάρια)
Περιοχή/Οικονομία	*1985-1990*	*1993*	*1994*	*1995*	*1996*
Κόσμος	141.930	218.094	238.738	316.524	349.227
Ανεπτυγμένες Χώρες	116.744	138.762	142.395	205.876	208.226
Δυτική Ευρώπη	55.625	83.979	77.120	115.589	105.379
Ευρωπαϊκή Ένωση	52.685	81.029	72.395	110.884	99.416
Αυστρία	407	977	1.311	639	3.806
Βέλγιο & Λουξεμβ.	4.069	10.750	8.514	10.299	13.920
Δανία	514	1.713	5.006	4.139	773
Φιλανδία	427	864	1.496	1.044	1.227
Γαλλία	7.161	20.754	16.628	23.735	20.809
Γερμανία	2.338	1.820	810	8.940	3.851
Ελλάδα	711	977	981	1.053	1.004
Ιρλανδία	192	1.113	934	2.317	1.455
Ιταλία	3.409	4.383	2.163	4.878	3.739
Ολλανδία	5.558	8.756	7.382	10.766	6.290
Πορτογαλία	1.041	1.534	1.270	653	607
Ισπανία	6.570	8.144	9.359	6.118	6.396
Σουηδία	1.264	3.705	6.241	14.273	5.486
Ηνωμένο Βασίλειο	19.023	15.540	10.300	22.030	30.053
Υπολ. Δυτ. Ευρώπη	2.940	2.950	4.725	4.705	5.963
Γιβραλτάρ	27	40	-1	1	1
Ισλανδία	-1	8	-1	4	4
Νορβηγία	597	2.003	623	2.100	3.424
Ελβετία	2.317	899	4.104	2.600	2.534
Βορ. Αμερική	53.858	48.531	57.202	71.634	91.310
Καναδάς	5.235	4.907	7.299	10.786	6.681
Η.Π.Α.	48.623	43.534	49.903	60.848	84.629
Άλλες Ανεπτ. Χώρες	7.261	6.252	8.073	18.653	11.536
Αυστραλία	5.377	3.012	3.881	14.251	6.043
Ισραήλ	155	580	442	1.525	2.015
Ιαπωνία	375	210	888	41	220
Ν. Ζηλανδία	1.474	2.469	2.524	2.509	2.928
Ν. Αφρική	-119	19	338	327	330
*Πηγή:* Δ. Βασιλαντωνάκης (1997)

ΠΙΝΑΚΑΣ 5.4

ΕΞΑΓΩΓΗ ΚΕΦΑΛΑΙΩΝ ΓΙΑ ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ (σε εκατ. δολάρια)
Περιοχή/Οικονομία	*1985-1990 (ετήσιος μέσος)*	*1993*	*1994*	*1995*	*1996*
Κόσμος	156.578	239.090	251.117	338.729	346.824
Ανεπτυγμένες Χώρες	145.005	204.818	209.726	291.271	294.732
Δυτική Ευρώπη	86.589	106.239	125.306	163.822	176.181
Ευρωπαϊκή Ένωση	80.285	96.596	112.836	149.118	160.372
Αυστρία	597	1.465	1.203	1.046	1.410
Βέλγιο & Λουξεμβούργο	3.564	4.904	1.371	11.399	8.983
Δανία	975	1.373	4.162	2.969	2.510
Φιλανδία	1.780	1.401	4.354	1.678	3.538
Γαλλία	14.279	20.605	22.801	18.734	25.186
Γερμανία	12.858	152.280	16.690	34.890	28.652
Ελλάδα	–	29	-4	-6	6
Ιρλανδία	340	220	438	820	493
Ιταλία	3.424	9.271	5.639	6.925	5.866
Ολλανδία	8.810	12.258	17.188	13.250	19.984
Πορτογαλία	57	147	287	685	770
Ισπανία	1.267	2.652	3.831	3.635	4.629
Σουηδία	7.157	1.471	6.596	10.733	4.847
Ηνωμένο Βασίλειο	25.177	25.520	28.280	42.360	53.499
Υπολ. Δυτική Ευρώπη	6.304	9.643	12.470	14.704	15.809
Γιβραλτάρ	–	–	–	–	–
Ισλανδία	3	3	3	6	4
Νορβηγία	1.264	877	1.628	2.847	5.320
Ελβετία	5.037	8.763	10.839	11.851	10.484
Β. Αμερική	26.442	80.662	58.454	98.690	92.445
Καναδάς	4.846	5.825	7.447	5.761	7.543
Η.Π.Α.	21.596	74.837	51.007	92.929	84.902
Άλλες Ανεπτυγμ. Χώρες	31.975	17.917	25.966	28.759	26.106
Αυστραλία	3.144	1.700	5.243	4.092	1.343
Ισραήλ	76	736	735	671	762
Ιαπωνία	27.812	13.830	18.090	22.510	23.440
Νέα Ζηλανδία	867	1.300	1.571	924	-157
Ν. Αφρική	77	283	327	562	718
*Πηγή:* Δ. Βασιλαντωνάκης (1997)

Τα εν λόγω εμπειρικά στοιχεία, μας οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η παραγωγή κεφαλαιουχικού εξοπλισμού εξακολουθεί να συγκεντρώνεται στην Ε.Ε., τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία. Ο μέσος όρος των πολυεθνικών επιχειρήσεων παράγει τα 2/3 της παραγωγής του και απασχολεί αντίστοιχο ποσοστό από το σύνολο των εργαζομένων του, εντός των εθνικών του συνόρων. Η General Motors και η Volkswagen, για παράδειγμα, δραστηριοποιούνται σε όλο τον πλανήτη, αλλά κατά βάση η πρώτη είναι αμερικανική και η δεύτερη γερμανική εταιρία. Υπολογίζεται δε, ότι οι πολυεθνικές επιχειρήσεις απασχολούν 73 εκατομμύρια μισθωτούς, από τους οποίους τα 43 εκατομμύρια απασχολούνται στις χώρες που βρίσκεται η έδρα των πολυεθνικών και τα υπόλοιπα 30 εκατομμύρια σε χώρες του εξωτερικού, εκ των οποίων το 1/3 σε αναπτυσσόμενες χώρες (τα στοιχεία αναφέρονται στο Η. Ι. Νικολόπουλος, 1997).

Στην πραγματικότητα, λοιπόν, δεν μπορούμε να μιλάμε για ένα αυτόνομο πολυεθνικό γεγονός, ανεξάρτητα από τα κράτη. Διότι, όπως ήδη φάνηκε από τα στοιχεία, ο ρόλος μιας εταιρίας εξακολουθεί να καθορίζεται στενά από τη στρατηγική του εθνικού κράτους από το οποίο και εξαρτάται.

5.2 Είναι τελικά ελεύθερο το διεθνές εμπόριο;

Δεν υπάρχει ούτε ένας υπερασπιστής της παγκοσμιοποίησης που να μην ομνύει πίστη στο «ελεύθερο» διεθνές εμπόριο και να το θεωρεί σαν έναν από τους θεμέλιους λίθους της παγκόσμιας ευημερίας. Όπως και σε πολλές άλλες περιπτώσεις, η γενίκευση και η παραπλάνηση χρησιμοποιούνται για να συσκοτιστεί η αλήθεια και να δικαιολογηθούν οι πολιτικές των ισχυρών κρατών και των πολυεθνικών μονοπωλίων.

Μια γρήγορη ματιά στο παρελθόν δείχνει ότι η ανάπτυξη του διεθνούς εμπορίου δεν ακολούθησε μια ευθύγραμμη αυξητική τροχιά τα τελευταία 150 χρόνια. Ανάμεσα στα 1850 και στο 1993 οι παγκόσμιες εξαγωγές μεταποιητικών αγαθών ως ποσοστό του ΑΕΠ ακολούθησαν αξιοσημείωτες διακυμάνσεις. Η ανοδική πορεία τους διακόπηκε στις αρχές της δεύτερης δεκαετίας του 20^ου αιώνα και μόνο μετά το 1975 έχουμε μια σταδιακή άνοδο που άρχισε να περνά τα επίπεδα του 1913! Η μεγάλη οικονομική κρίση του 1930, οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι και ο συνακόλουθος προστατευτισμός που κυριάρχησε διέκοψαν για σαράντα χρόνια σχεδόν την εξέλιξη του διεθνούς εμπορίου, επιστρέφοντας τα επίπεδα του πιο πίσω και από το 1880! Και αυτό συνέβη παρά την ανάπτυξη της τεχνολογίας, των επικοινωνιών και των μεταφορών και την καπιταλιστική επέκταση και σε πείσμα όλων εκείνων που προσπαθούν σήμερα να μας πείσουν ότι η ανάπτυξη του διεθνούς εμπορίου αποτελεί μονόδρομο, έξω και πέρα από τις οικονομικές και πολιτικές εξελίξεις και συσχετισμούς. «Ακόμη και σήμερα το ποσοστό των εισαγωγών και των εξαγωγών στο αμερικανικό ΑΕΠ είναι περίπου στο μισό απ’ αυτό που ήταν στο Ηνωμένο Βασίλειο πριν τριάντα χρόνια…»(Paul Krugman: Άρθρο στο Brookings Papers on Economic Activity 1995. Από τη συλλογική έκδοση «Κατανοώντας την παγκοσμιοποίηση», Εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 2000).

Αλλά και για τα τελευταία χρόνια τα συγκριτικά στοιχεία δεν συνηγορούν σε μια ευχάριστη άποψη για μια απρόσκοπτη άνοδο του διεθνούς εμπορίου. Όπως επισημαίνει και ο Βεργόπουλος, «Μολονότι οι συντελεστές του εμπορίου σε σχέση με το ΑΕΠ αποκαταστάθηκαν στις αναπτυγμένες οικονομίες στη διάρκεια της δεκαετίας του ’80, ο ρυθμός προόδου τους διεθνούς εμπορίου δεν παύει να επιβραδύνεται: 7% ετησίως στη δεκαετία του ’70, 4% στη δεκαετία του ’80».

Ποια είναι όμως τα χαρακτηριστικά και ποιους αφορά αυτή η ανάπτυξη του διεθνούς εμπορίου τις τελευταίες δεκαετίες; Ο κύριος όγκος του διεθνούς εμπορίου αφορά τις ενδοπεριφερειακές συναλλαγές σε τρία βασικά οικονομικά κέντρα του πλανήτη (Ευρωπαϊκή Ένωση, Βόρεια Αμερική, Ιαπωνία, Ν.Α. Ασία). Ο κύριος προσανατολισμός των εξωτερικών συναλλαγών των σημερινών ηγετών – κρατών στο διεθνές εμπόριο στοχεύει στην εγγύς περιφέρειά τους. Η πιο εξωστρεφής ευρωπαϊκή οικονομία, η γερμανική, κατευθύνει τα 2/3 του εξωτερικού εμπορίου της στην ευρωπαϊκή αγορά. Η ίδια περίπου αναλογία υπάρχει εάν πάρουμε σαν σύνολο την Ευρωπαϊκή Ένωση, της οποίας το εξωτερικό εμπόριο είναι μόλις το 9% του συνολικού ΑΕΠ, περίπου ίδιο ποσοστό μ’ αυτό των ΗΠΑ Άρα δεν μπορούμε να μιλάμε γενικώς για διεθνές εμπόριο αλλά κατά κύριο λόγο για ενδοπεριφερειακό.

Μια δεύτερη σημαντική επισήμανση. Η αύξηση του διεθνούς εμπορίου δεν αφορά όλες τις χώρες με τους ίδιους ρυθμούς και στην ίδια θετική αυξητική κατεύθυνση. «Από το 1980 οι αναπτυγμένες οικονομίες έχουν αυξήσει το μερίδιο τους στις παγκόσμιες εξαγωγές από 63% σε περισσότερο από 72%, ενώ οι περισσότερες περιοχές του κόσμου έχασαν έδαφος. Εξαίρεση είναι η Ασία που αύξησε το μερίδιο της στο παγκόσμιο εμπόριο από το 9% στο 15%». Και όταν μιλάμε για Ασία εννοούμε την Κίνα και τις λεγόμενες «τίγρεις» της Ν.Α. περιοχής της ηπείρου (Σιγκαπούρη, Μαλαισία) που μετατράπηκαν με ιμπεριαλιστικά κεφάλαια σε εξωστρεφείς εμπορικές δυνάμεις.

Πίσω από τους αυξημένους δείκτες του διεθνούς εμπορίου κρύβονται επιμελώς οι παρίες της σύγχρονης δήθεν ή πραγματικής παγκοσμιοποίησης: Έθνη, κράτη και λαοί, δισεκατομμύρια άνθρωποι και τεράστιες περιοχές που βρίσκονται έξω από κάθε πιθανότητα συμμετοχής σ’ αυτή την υποτιθέμενη εμπορική ευημερία και ανταλλαγή. Αντικείμενα και πεδία εκμετάλλευσης των πλουτοπαραγωγικών πηγών τους και της φτηνής εργατικής δύναμης και τίποτε περισσότερο.

Μια τρίτη επισήμανση αφορά τα «εσωτερικά» χαρακτηριστικά αυτής της εμπορικής άνθισης. Παρά τη σημαντική έλλειψη ιδιαίτερων στατιστικών από τις εθνικές κυβερνήσεις, φαίνεται ότι ένα όχι ευκαταφρόνητο ποσοστό στους ρυθμούς αύξησης οφείλεται στο λεγόμενο «ενδοεταιρικό» ενδομονοπωλιακό εμπόριο. Σύμφωνα με τον Γκρέιντερ, το 40% των εξαγωγών των ΗΠΑ και περισσότερο από το 50% των εισαγωγών της είναι εμπορεύματα που δεν κινούνται στην ανοικτή αγορά αλλά διακινούνται μεταξύ των μητρικών και των θυγατρικών τους. «Μια εταιρία Η/Υ αποστέλλει εξαρτήματα στο εργοστάσιο συναρμολόγησης που έχει εγκαταστήσει στη Μαλαισία και μετά διανέμει τους Η/Υ στις ΗΠΑ και σ’ άλλους αγοραστές στην Ασία και την Ευρώπη». Σύμφωνα μ’ άλλους υπολογισμούς, το 51% των εξαγωγών των ιαπωνικών βιομηχανιών το 1988 προορίζονταν για θυγατρικές τους εταιρίες στο εξωτερικό. Οι ροές αυτές διόγκωσαν τα τελευταία χρόνια τις εθνικές στατιστικές εξωτερικών συναλλαγών πολλών κρατών ενώ την ίδια στιγμή αποτελούν συναλλαγές κλειστές και απολύτως ελεγχόμενες από τα πολυεθνικά μονοπώλια και καρτέλ.

5.3 Ένα πιο ασθενές ευρώ μπορεί να βοηθήσει την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Εξίμιση χρόνια μετά την ίδρυση την νομισματικής ένωσης, συμβαίνει ακριβώς αυτό που προσπαθούσαν πάση θυσία να αποφύγουν οι αξιωματούχοι και οι κεντρικοί τραπεζίτες, μία συζήτηση γύρω από το μέλλον του ίδιου του ευρώ ή, όπως το έθεσε ένας αξιωματούχος της Κομισιόν, «κατά πόσο το ευρώ είναι αιώνιο».

Είναι γεγονός πως η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν διανύει την καλύτερη περίοδο της ιστορίας της. Τα προβλήματα όπως είδαμε είναι αρκετά και τα περιθώρια αρχίζουν να στενεύουν επικίνδυνα. Είναι επιτακτική ανάγκη οι Ευρωπαίοι ηγέτες να επικεντρωθούν περισσότερο στο που πορεύεται η οικονομία και λιγότερο στην πολιτική ενοποίηση, η οποία, παρόλα αυτά, εξακολουθεί να έχει τη δική της βαρύτητα.

Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις οφείλουν να πιέσουν για μία χαλαρότερη δημοσιονομική πολιτική. Το πρόβλημα που υπάρχει με τα κριτήρια του Μάαστριχ είναι ότι εξαναγκάζουν τις χώρες να συμμορφωθούν, τις περισσότερες φορές, σε λανθασμένη χρονική στιγμή. Πρέπει επίσης, οι κυβερνήσεις, να στραφούν και σε μία χαλαρότερη δημοσιονομική πολιτική. Συνταγματικό καθήκον, εξάλλου, της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας είναι να συγκρατεί τον πληθωρισμό παρά να προωθεί την ανάπτυξη, στην πράξη όμως, πρέπει να κάνει και τα δύο.

Επιπλέον, σύμφωνα με τον Χάμις Μακρέϊ, αρθρογράφο της «Ιντιπέντεντ», οι δομικές μεταρρυθμίσεις μειώνουν τις πληθωριστικές πιέσεις. Για παράδειγμα, οι μεταρρυθμίσεις στον τομέα της εργασίας αυξάνουν την προσφορά εργασίας και αυτό με τη σειρά του μειώνει την πίεση στην αγορά εργασίας. Άλλο παράδειγμα, είναι η παράταση ωραρίου των καταστημάτων. Ενθαρρύνει τα καταστήματα να επενδύσουν σε νέα υποκαταστήματα και στο κλείσιμο εκείνων που δεν αποδίδουν. Το αποτέλεσμα είναι η μείωση του κόστους ανεργίας.

Τέλος, πρέπει να δούμε με μεγαλύτερη προσοχή το ευρώ. Ορισμένοι μπορεί να βλέπουν αυτή την κατάσταση ως την αρχή του τέλους για την ΟΝΕ, αλλά είναι πολύ νωρίς για να πούμε κάτι τέτοιο. Η ιδέα ότι μπορεί κάποιες χώρες να εγκαταλείψουν την ΟΝΕ μάλλον είναι ακόμη μια δεκαετία μακριά, ίσως και μακρύτερα. Η χαλαρότερη δημοσιονομική πολιτική μπορεί να οδηγήσει σε ένα ελαφρώς πιο ασθενές ευρώ, το οποίο τα επόμενα πέντε χρόνια μπορεί να βοηθήσει την ευρωπαϊκή οικονομία.

5.4 Το πέρασμα από την παγκοσμιοποίηση στη νέα περίοδο της «παγκοσμιότητας».

Πολλοί μελετητές, και όχι μόνο, χρησιμοποιούν χωρίς διάκριση τους όρους παγκοσμιοποίηση και παγκοσμιότητα ορίζοντας το ίδιο πράγμα. Μία πιο ενδελεχής και συστηματική μελέτη των όρων μας δείχνει, όμως, πως ουσιαστικά μιλάμε για μία διαδικασία με τον όρο παγκοσμιοποίηση και το αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας με τον όρο παγκοσμιότητα. Η σύγχυση πηγάζει από το γεγονός ότι δύσκολα μπορεί να δεχθεί κάποιος ότι ένα τόσο νέο φαινόμενο, ουσιαστικά όπως είπαμε στο δεύτερο κεφάλαιο όπου και ορίσαμε την παγκοσμιοποίηση, μιλάμε για τα τις τελευταίες τρεις δεκαετίες, όπως η παγκοσμιοποίηση μπορεί να έχει εξελιχθεί σε κάτι άλλο. Τα πράγματα όμως δεν είναι τόσο περίπλοκα.

Η παγκοσμιοποίηση, αν δεχτούμε πως είναι μια διαδικασία, συνεπάγεται πως θα έχει αρχή αλλά και τέλος. Την αρχή τη ζήσαμε αλλά και τη ζούμε καθημερινά, ωστόσο ο κόσμος θα πρέπει, αργά ή γρήγορα, να ετοιμάζεται να εισέλθει όχι σε έναν διαφορετικό κόσμο αλλά στην εξέλιξη του σημερινού. Κατά πολλούς συγγραφείς, όπως οι Daniel Yergin και Joseph Stanislaw, διανύουμε την εποχή της μετάβασης από τη διαδικασία της παγκοσμιοποίησης στην κατάσταση της παγκοσμιότητας.

Η παγκοσμιοποίηση έχει γίνει, κατά την άποψη πάντα των Yergin και Stanislaw, ένα αναπόφευκτο και χρήσιμο αξίωμα της διεθνούς οικονομίας, λέξη-κλειδί του μετακομμουνιστικού κόσμου. Αλλά όπως γίνεται με όλες τις λέξεις έχει και αυτή τα όρια της. Ορίζει μια διαδικασία, αυτή είναι η διεθνοποίηση των οικονομικών δραστηριοτήτων, διαδικασία σημαντική για τη στρατηγική και την ανάπτυξη των σημερινών επιχειρήσεων. Οι δύο συγγραφείς θέλησαν να φτιάξουν έναν όρο που να περιλαμβάνει και κάτι άλλο, κάτι μεγαλύτερο από την οικονομία και τις επιχειρήσεις, αν και θα τις περιλαμβάνει. Θέλουν έναν όρο που θα στοχεύει περισσότερο προς το νέο αιώνα, δεν θα αναφέρεται στη διαδικασία, αλλά στα αποτελέσματα της, σε μια επόμενη «κατάσταση»

Την παγκοσμιότητα θα μπορούσε κάποιος να την ορίσει ως «ένα επί 24ώρου βάσεως, υπερδραστήριο, τροφοδοτούμενο με ηλεκτρονικό ταχυδρομείο και ελλειμματικό σε ύπνο κόσμο». Και πράγματι στην προηγούμενη ρήση, ίσως, συμπικνώτεται και με τον πλέον γλαφυρό τρόπο η κατάσταση του σημερινού κόσμου. Οι επιχειρήσεις, κύρια οι πολυεθνικές, με τα εργοστάσια τους στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα παράγουν έργο 24 ώρες το 24ωρο, όταν τελειώνει η βάρδια στην Αμερική το βράδυ ξεκινά η επόμενη βάρδια το πρωί στην Ιαπωνία. Απαραίτητος παράγοντας για να μπορέσει αυτό να γίνει πράξη ήταν η τρομακτική πρόοδος της τεχνολογίας, η οποία εκφράστηκε πρώτον σε πολύ πιο γρήγορες υπολογιστικές μηχανές, δεύτερον σε μεγαλύτερες δυνατότητες αποθήκευσης συνδυαζόμενες μάλιστα με όλο και μικρότερες συσκευές, και τρίτον αλλά και σπουδαιότερο στην εξάπλωση του διαδικτύου που τείνει σήμερα σε πολλές χώρες να λάβει το χαρακτήρα του καθολικού προϊόντος.

Η «παγκοσμιότητα» είναι ένας κόσμος, στον οποίο τα κράτη θα έχουν μικρότερη εξουσία στις οικονομίες τους και οι επιχειρήσεις θα λειτουργούν πραγματικά σε παγκόσμια βάση. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αυτού του κόσμου είναι η «Amazon.com», η οποία πούλησε το πρώτο της βιβλίο πριν από τέσσερα χρόνια και τώρα έχει εκατομμύρια πελάτες σε όλον τον κόσμο. Βλέπουμε, πως το ηλεκτρονικό εμπόριο δρασκελίζει τα σύνορα και αψηφά τους φοροσυλλέκτες. Όλο και περισσότεροι άνθρωποι στον κόσμο θα υιοθετούν κοινά λεξιλόγια, είτε αυτά αφορούν τους υπολογιστές είτε την καθημερινή ειδησεογραφία, ανακαλύπτοντας με αυτόν τον τρόπο μία νέα Esperanto, διεθνή γλώσσα επικοινωνίας.

Κατά τον Lewis Platt, διευθύνοντα συμβούλου της εταιρείας πληροφορικής «Hewlett Packard», η «παγκοσμιότητα» είναι: «Εβδομάδα επτά ημερών, ημέρα 24 ωρών, κατά την οποία τα πράγματα αλλάζουν ταχύτατα». Τρεις δυνάμεις αλληλεπιδρούν για να ορίσουν αυτήν την παγκοσμιότητα, που τώρα ζούμε. Η πρώτη δύναμη είναι μία μετακίνηση, μακριά, των κρατών που λειτουργούσαν ως διαχειριστές της οικονομίας με προσέγγιση στις αγορές. Αυτό μεταφράζεται σε αποκρατικοποιήσεις και ιδιωτικοποιήσεις. Τα κράτη αφήνουν την ιδιοκτησία επιχειρήσεων, ακόμη και την προστασία από το διεθνή ανταγωνισμό που πρόσφεραν στις εγχώριες αγορές.

Η δεύτερη διαχέει την «παγκοσμιότητα». Τα εθνικά σύνορα σβήνουν καθώς οι εθνικές οικονομίες συγχωνεύονται. Τα διεθνή προϊόντα κερδίζουν τα εθνικά και η αυξανόμενη δύναμη του εμπορίου και των χρηματοοικονομικών αγορών φέρνουν τις χώρες πιο κοντά.

Η Τρίτη δύναμη είναι η τεχνολογία που προσφέρει τη βάση για την «παγκοσμιότητα». Τα φθηνά πληροφοριακά και τηλεπικοινωνιακά προϊόντα δημιουργούν ένα δικτυωμένο κόσμο, μια παγκόσμια κοινότητα ή για την ακρίβεια μία πληθώρα παγκόσμιων κοινοτήτων.

6. ΕΠΙΛΟΓΟΣ.

Το να είσαι υπέρ ή κατά της παγκοσμιοποίησης είναι το ίδιο άτοπο όσο και το να υποστηρίζεις ότι είσαι υπέρ ή κατά της βροχής. Πρόκειται για ένα φυσικό φαινόμενο που δημιούργησε η τεχνολογία και δεν πρόκειται να φύγει μόνο και μόνο επειδή δεν μας αρέσει ή δεν μας εξυπηρετεί. Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι η παγκοσμιοποίηση έχει θερμούς υποστηρικτές, φανατικούς αντιπάλους (που κινούνται κυρίως στο πλαίσιο της ιδεολογίας και της πολιτικής) και στοχαστές που αναλύουν το φαινόμενο με ιδιαίτερα κριτική διάθεση. Η παγκοσμιοποίηση δεν αμφισβητείται ως υπαρκτή. Παρουσιάζεται ταυτόχρονα ως αναπόφευκτη αλλά και επικίνδυνη. Ειδικότερα, όσοι τα τελευταία χρόνια αντιδρούν στην παγκοσμιοποίηση κινούνται από την άποψη ενός συντηρητικού εθνικισμού ή θέλουν να καταγγείλουν την επιδείνωση των όρων ζωής στο σύγχρονο κόσμο.

Ιδιαίτερα μετά τα γεγονότα της 11^ης Σεπτεμβρίου, που συγκλόνισαν τις ΗΠΑ αλλά και όλο τον πολιτισμένο κόσμο και βέβαια οι μετέπειτα εξελίξεις με τον πόλεμο στο Ιράκ, την πτώση του Σαντάμ Χουσεϊν και την γενικότερη κλιμακούμενη αστάθεια στην περιοχή της Μέσης Ανατολής, καθίσταται επιτακτική η ανάγκη για μεγαλύτερη αφοσίωση και συνέπεια στην εφαρμογή των διεθνών κανόνων και στην ενδυνάμωση του ρόλου των διεθνών οργανισμών.

Πρέπει όμως να αγωνιστούμε υπέρ μιας δίκαιης παγκοσμιοποίησης που θα πραγματοποιηθεί για το καλό των λαών και όχι για τα συμφέροντα των επιχειρήσεων. Δυστυχώς, μέχρι σήμερα κάτι τέτοιο δεν φαίνεται να συμβαίνει αποκλειστικά. Οι πολέμιοι της παγκοσμιοποίησης μοιάζουν με τους αγανακτισμένους κολίγους του μεσαίωνα που επαναστατούσαν μεν κατά του φεουδάρχη (πολλές φορές με μεγάλη βιαιότητα), αλλά δεν καταλάβαιναν ούτε τι χρειάζονταν, ούτε ποιος ήταν ο καλύτερος τρόπος για να υπερασπιστούν τα συμφέροντά τους. Πιστεύω, όμως, ότι ο κόσμος διαθέτει πνευματικές και κοινωνικές δυνάμεις ικανές να δώσουν απαντήσεις στα σύγχρονα ζητούμενα και να διαμορφώσουν το περιεχόμενο της νέας εποχής, και ότι ο άνθρωπος έχει έμφυτη τη βούληση και τη δύναμη να διεκδικεί διαχρονικά την ελευθερία, την αξιοπρέπεια και την ευημερία του.

Σαν κατακλείδα της διπλωματικής μου εργασίας θα έλεγα ότι: Πρέπει ως Έλληνες, σαν Ευρωπαίοι και σαν πολίτες του κόσμου να επιζητούμε την παγκοσμιότητα παρά το γεγονός ότι η οικονομική παγκοσμιοποίηση δεν έχει όλες τις πλευρές της θετικές.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1o.

Οι χώρες μέλη του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου.

(Δεκέμβριος 2003).

Albania Finland

Angola France

Antigua and Barbuda FYROM

Argentina Gabon

Armenia Gambia

Australia Georgia

Austria Grenada Germany

Bahrain Ghana

Bangladesh Greece

Barbados Grenada

Belgium Guatemala

Belize Guinea

Benin Guinea Bissau

Bolivia Guinea, Rep. of

Botswana Guyana

Brazil Haiti

Brunei Darussalam Honduras

Bulgaria Hong Kong, China

Burkina Faso Hungary

Burundi Iceland

Cameroon Indonesia

Canada Ireland

Central Africa Rep. Israel

Chad Italy

Chile Jamaica

China Japan

Colombia Jordan

Congo Kenya

Costa Rica, Rep. of Korea, Rep. of

Cote d’lvoire Kuwait

Croatia Kyrgyz Republic

Cuba Latvia

Cyprus Lesotho

Czech Republic Liechtenstein

Denmark Luxembourg

Djibouti Madagascar

Dominican Republic Malawi

Ecuador Malaysia

Egypt Maldives

El Salvador Mali

Estonia Malta

European Communities Mauritania

Fiji Mauritius

Morocco United Kingdom

Mexico United States

Moldova Uruguay

Mongolia Venezuela

Mozambique Zambia

Myanmar Zimbabwe

Namibia

Nepal

Netherlands

New Zeeland

Nicaragua

Niger

Nigeria

Norway

Oman

Pakistan

Panama

Papua New Guinea

Paraguay

Peru

Philippines

Poland

Portugal

Qatar

Romania

Rwanda

Senegal

Sierra Leone

Singapore

Slovak Republic

Slovenia

Solomon Islands

South Africa

Spain

Sri Lanka

St. Kitts and Nevis

St. Lucia

St. Vincent & the Grenadines

Suriname

Swaziland

Sweden

Switzerland

Tanzania

Thailand

Togo

Trinidad and Tobago

Tunisia

Turkey

Uganda

United Arab Emirates

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 2o.

Οι σταθμοί και τα πισωγυρίσματα στην ευρωπαϊκή ένωση.

1989-2005

Δεκέμβριος 1989 Η Κομισιόν εισηγείται την απόρριψη του αίτησης της Τουρκίας για ένταξη στη Ε.Ε..
Ιούνιος 1992 Η Δανία απορρίπτει τη συνθήκη του Μάαστριχ..
Σεπτέμβριος 1992 Η Γαλλία επικυρώνει τη συνθήκη του Μάαστριχ.
Σεπτέμβριος 1992 Κρίση στον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Συναλλαγματικών Ισοτιμιών(ΕΜΣΙ), έξοδος της στερλίνας και της ιταλικής λιρέτας.
Αύγουστος 1993 Δεύτερη κρίση στον ΕΜΣΙ.
Νοέμβριος 1994 Η Νορβηγία απορρίπτει την ένταξή της στην Ε.Ε..
Ιούνιος 1997 Η διεύρυνση της Ε.Ε. μένει εκτός της συνθήκης του Άμστερνταμ.
Ιανουάριος 1999 Εισαγωγή του ευρώ.
Σεπτέμβριος 2000 Δημοψήφισμα στη Δανία όχι την Ε.Ε.
Ιούνιος 2001 Δημοψήφισμα στην Ιρλανδία «όχι» στη Συνθήκη της Νίκαιας.
Οκτώβριος 2002 Δεύτερο δημοψήφισμα στην Ιρλανδία «ναι» στη Συνθήκη της Νίκαιας..
Δεκέμβριος 2002 Ολοκληρώνονται οι διαπραγματεύσεις για την ένταξη 10 νέων χωρών στην Ε.Ε..
Δεκέμβριος 2003 Διαφωνία κορυφής για το ευρωσύνταγμα – Αναστολή των εργασιών της Διακυβερνητικής Διάσκεψης.
Μάιος 2004 Ένταξη των 10 νέων χωρών στην Ε.Ε..
Οκτώβριος 2004 Υπογραφή της συνταγματικής συνθήκης.
Δεκέμβριος 2004 Συμφωνία για έναρξη των ενταξιακών διαπραγματεύσεων Τουρκίας και Κροατίας εντός του 2005.
Μάιος 2005 «Όχι» των Γάλλων στο Ευρωπαϊκό Σύνταγμα.
Ιούνιος 2005 «Όχι» των Ολλανδών στο Ευρωπαϊκό Σύνταγμα.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

JAMES HAROLD «Το τέλος της παγκοσμιοποίησης», Εκδόσεις Λιβάνη, 2002.
ALAIN MINC «Η Ευτυχής Παγκοσμιοποίηση», Εκδόσεις ΠΑΠΑΖΗΣΗ, 1999.
ΕΥΣΤΡΑΤΙΟΣ Β. ΑΛΜΠΑΝΗΣ «ΑΝΙΧΝΕΥΟΝΤΑΣ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ, κείμενα για την παγκοσμιοποίηση», Εκδόσεις LIBRO ΕΠΕ, 2002.
ΕΥΣΤΡΑΤΙΟΣ Β. ΑΛΜΠΑΝΗΣ «ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ», Εκδόσεις LIBRO ΕΠΕ, 3^ηέκδοση 2003.
ΑΡΓΕΙΤΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ «Παγκοσμιοποίηση ΟΝΕ και Οικονομική προσαρμογή, Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ», Εκδόσεις τυπωθήτω, 2002.
ΚΑΪΤΑΤΖΗ – ΓΟΥΙΤΛΟΚ ΣΟΦΙΑ «Η επικράτεια των πληροφοριών», Εκδόσεις Κριτική, 2003.
ΚΑΤΣΟΥΝΗΣ Η., ΑΝΑΝΙΑΔΗΣ Μ., ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ Σ., «Παγκοσμιοποίηση Οικονομικές, Πολιτικές, Πολιτισμικές Όψεις», Εκδόσεις Ι. Σιδέρης, 2002.
ΚΑΦΕΤΖΗΣ Π., ΚΟΝΤΟΓΙΩΡΓΗΣ Γ., ΜΑΚΡΥΔΗΜΗΤΡΗΣ ΑΝΤ., ΤΑΤΣΟΣ Ν. «ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΣ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗΣ», Εκδόσεις ΑΝΤ. Ν. ΣΑΚΚΟΥΛΑ, 2003.
ΛΑΦΟΝΤΑΙΝ ΟΣΚΑΡ, ΜΥΛΛΕΡ ΚΡΙΣΤΑ «ΜΗ ΦΟΒΑΣΤΕ ΤΗΝ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ, ΕΥΗΜΕΡΙΑ ΚΑΙ ΔΟΥΛΕΙΑ ΓΙΑ ΟΛΟΥΣ», Εκδόσεις ΠΟΛΙΣ, 1999.
ΜΕΛΑΣ ΚΩΣΤΑΣ «ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ, ΝΕΑ ΦΑΣΗ ΔΙΕΘΝΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ», Εκδόσεις ΕΞΑΝΤΑΣ, 1999.
ΠΕΛΑΓΙΔΗΣ Κ. ΘΕΟΔΩΡΟΣ «Πόσο έχει προχωρήσει η παγκοσμιοποίηση;», Εκδόσεις ΠΑΠΑΖΗΣΗ, 2001.
ΡΩΜΑΣ Γ. ΧΡΙΣΤΟΣ(επιλογή κειμένων), «ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΊΗΣΗ, Αισιόδοξη προοπτική ή απειλή;», Εκδόσεις Σαββάλας, 2001.
ΦΡΙΝΤΜΑΝ Λ. ΤΟΜΑΣ, «Το Lexus και η ελιά, Τι είναι η παγκοσμιοποίηση», Εκδόσεις ωκεανίδα, 2001.
ΜΑΡΔΑΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ «Από την ΕΟΚ στην ΕΕ», Εκδόσεις ΖΥΓΟΣ, 2005.
Ε.Δ. ΠΟΥΡΝΑΡΑΚΗΣ «Διεθνής Οικονομική», 2004.
PAUL KRUGMAN Άρθρο στο Brookings Papers on Economic Activity 1995. Από τη συλλογική έκδοση «Κατανοώντας την παγκοσμιοποίηση», Εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 2000.

Πηγές

www.naftemporiki.gr
www.news-in.gr
cosmoclob.com
inegsee.gr
pathfinder.gr.
imerisia.gr
cosmoglob.com
globalization.com
http://alex.eled.duth.gr/philocosmia/periexomena.htm
http://europa.eu.int/constitution/futurum/documents/speech/sp260902_el.htm
http://www.idec.gr/iier/antoniadis.htm
http://www.businesswoman.gr/article.php?lang=gr&cat=2&offset=0&article=806
wto.org
w3c.org
oke.gr
mathisis.com
www.minagric.gr
paper from the 100^th international chamber of commerce «Standing up for the Global economy, Key facts, figures and arguments in support of globalization».

Μηχανές Αναζήτησης

Άρθρα

«Πανικόβλητες επισημάνσεις για τις συνέπειες του ισχυρού ευρώ…», ΖΕΖΑ ΖΗΚΟΥ, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ, 20/2/2005.
«Ο γίγαντας έχει γυάλινα πόδια», ΡΟΜΠΟΤΗ Κ., ΕΘΝΟΣ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ, 6/3/2005.
«Η εκδίκηση της δραχμής από τους ανήσυχους κάμπους…», ΖΕΖΑ ΖΗΚΟΥ, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ, 30/1/2005.
«It’s (Alan Greenspan) the economy stupid…», ΖΕΖΑ ΖΗΚΟΥ, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ, 6/2/2005.
«Και «πτωχοί»(;) και «υποτελείς»… στις Βρυξέλες.», ΖΕΖΑ ΖΗΚΟΥ, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ 6/3/2005.
«Υπέρ πάντων… ανάπτυξη. Κομισιόν: Έρευνα και παιδεία τα κλειδιά για την αύξηση της ανταγωνιστικότητας», ΝΑΝΟΣ ΚΩΣΤΑΣ, ΕΘΝΟΣ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ, 6/2/2005.
«Πανευρωπαϊκά… λουκέτα. Η Ελλάδα κατέχει πρωτιά στην αύξηση των πτωχεύσεων», ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΜΑΚΗΣ, ΕΘΝΟΣ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ, 13/2/2005.
«Από τους Βέμπερ, Μαρξ, Άνταμ Σμιθ, Αριστοτέλη… στο Μάαστριχτ», ΖΕΖΑ ΖΗΚΟΥ, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ, 13/3/2005.
«Το «δολαριακό σύμπαν» τρίζει… λένε.», ΖΕΖΑ ΖΗΚΟΥ, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ, 13/2/2005.
«Σε τεντωμένα… επιτόκια βαδίζουν η FED και η ΕΚΤ», ΔΙΕΘΝΗ, ΤΟ ΕΘΝΟΣ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ, 8/5/2005.

Κανένα σχόλιο